Jelle Pieters (1842-1929)

Jelle Pieters werd op woensdag 21 december 1842, om 11.00 uur in de morgen te Lollum geboren. Hij was daarmee het eerste kind van de 26-jarige bakker Pieter Jelles Bruinsma en de 25-jarige Dirkje Jorkes Smid. Twee jaar later zou zijn broertje Jorke geboren worden, en dus groeide Jelle op in een relatief klein gezin. In 1854 – Jelle was toen 12 jaar oud – verhuisde het gezin van Lollum naar Tzum, waar zijn vader Pieter een bakkerszaak opende en zou uitgroeien tot meester bakker.

bakker

Het bakkersvak in de 19e eeuw was een zwaar beroep. Onderzoeken wijzen uit dat bakkers in Friesland gemiddeld 100 tot 110 uur per week in touw waren, waarbij werkdagen van 16 uur geen uitzondering waren. Alle werkzaamheden werden met de hand, en altijd staande, uitgevoerd, wat op latere leeftijd allerlei fysieke klachten gaf. De werkdag voor een bakker begon rond zes uur in de avond en eindigde rond tien uur de volgende ochtend. Als het brood dan rondgebracht was, kon er gerust worden. Van een normaal gezinsleven was dan ook nauwelijks sprake.

In 1861 moest Jelle zich melden bij de Nationale Militie voor de militaire keuring. We lezen dat bij de loting hem ten is gevallen No 34, dat buiten oproeping gebleven zijnde, hem tot geene dienst heeft verpligt. Toen Jelle’s vader in januari 1864 overleed, nam zijn moeder Dirkje in eerste instantie het bakkersbedrijf op zich. Jelle was 22 jaar oud en we kunnen er vanuit gaan dat hij als bakkersknecht in de zaak van zijn moeder werkzaam was. In 1869 zou hij de bakkerswinkel uiteindelijk overnemen. Het pand was gevestigd op de Voorstraat nummer 15 te Tzum. De winkel bevond zich aan de linkerzijde, met aan de rechterkant een kleine kamer en daarachter de woonkamer. Omdat het huis helemaal ingebouwd was, waren er ramen aangebracht in de wand tussen de beide kamers om het daglicht door te laten. Aan de achterzijde van het pand stond de oven van de bakkerij, direct achter de bedsteden.

De bakkerij aan de rechterkant, achter het meisje (in het witte jurkje) met de kinderwagenTzum 0007

Jelle trouwde op 27-jarige leeftijd, op vrijdag 13 mei 1870 met de 25-jarige Dieuwke Pieters Kooistra. Dieuwke was op maandag 12 mei 1845, des voormiddags ten tien uren te Tzum geboren. Vader Pieter Jans Kooistra was landbouwer van beroep en moeder Trijntje Feddes Volbeda was huisvrouw te Tzum. De Kooistra tak te Tzum kwam met enige regelmaat in aanraking met de lange arm der wet. In 1853 was het Dieuwke’s oudere broer Fedde die voor de rechter moest verschijnen wegens het overtreden van de wet op jacht en visserij. Hij werd vrijgesproken. Haar jongere broer Jan had minder geluk. Die zou zich in maart 1872 voor de rechter verantwoorden omdat hij iemand met de dood had bedreigd. Hij werd veroordeeld tot een boete van 50 gulden (wat tegenwoordig neer zou komen op 1100 gulden, ofwel een kleine 500 euro). Mocht hij dat niet kunnen betalen (en die kans is meer dan aannemelijk), dan zou hij daarvoor in de plaats 7 dagen gevangenisstraf krijgen.

Jan Kooistra

Tot slot was het nota bene Dieuwke’s vader die zich in 1873 zou moeten verantwoorden voor de rechtbank wegens moedwillige vernieling. Hij werd vrijgesproken. Maar terug naar het huwelijk van Jelle en Dieuwke. Dieuwke was begin 1870 als dienstmeid werkzaam en ze trouwde dus een dag na haar verjaardag. De getuigen bij het huwelijk waren:

  • Johannes Casper Kreemer, 45 jaar, veldwachter, woonachtig te Tzum, vreemd aan bruidegom en bruid
  • Johannes Cammenga, 44 jaar, veldwachter, woonachtig te Midlum, vreemd aan bruidegom en bruid
  • Karel Dirks Spranger, 54 jaar, veldwachter, woonachtig te Zweins, vreemd aan bruidegom en bruid
  • Klaas de Wit, 59 jaar, secretarie klerk, woonachtig te Franeker, vreemd aan bruidegom en bruid

Samen kregen zij de volgende kinderen:

  1. Dirkje, 21 februari 1871 te Tzum – 25 februari 1929 te Tzum (58 jaar)
  2. Pieter, 8 september 1872 te Tzum – 8 augustus 1947 te Tzum (74 jaar)
  3. Fedde, 21 augustus 1876 te Tzum – 16 februari 1880 te Tzum (3 jaar)
  4. Trijntje, 30 juni 1879 te Tzum – 26 februari 1964 te Heerenveen (84 jaar)
  5. Fetje, 15 februari 1883 te Tzum – 14 november 1934 te Franeker (51 jaar)

In de notariële aktes aan het einde van de 19e eeuw kunnen we zien dat Jelle met regelmaat bij de notaris te vinden was. In 1880 voor de verkoop van een huis met erf en tuin voor een bedrag van 1469 gulden (huidige waarde 34.000 gulden, ofwel 15.400 euro). Dat bedrag moest hij trouwens met 7 mede-eigenaren delen. In 1888 was hij onder andere ook bij de notaris, toen hij de boedelscheiding van 2 stukken weiland te Tzum regelde.

Het was 1896 en Jelle was 54 jaar oud, toen hij de bakkerswinkel overdroeg aan zijn zoon Pieter. De bakkerszaak ging dus haar 3e generatie Bruinsma in. Jelle en Dieuwke verhuisden naar de Voorstraat 20, dus even verderop in de straat. Het huis was onderverdeeld in twee kleine woningen, elk met één kamertje. Beide kamers waren van elkaar gescheiden door de bedsteden. Toen Jelle en Dieuwke in het jaar 1900 precies 30 jaar getrouwd waren, was dat reden genoeg voor de kinderen om een advertentie in de krant te plaatsen:

Huwelijk 30 jaar

Het is triest te zien hoe zijn leven aan het einde van de twintiger jaren gekenmerkt werd door verdriet en bittere armoede. Het begon allemaal op dinsdag 6 september 1927, om 11.30 uur in de morgen, toen zijn vrouw Dieuwke Pieters Kooistra overleed. Ze waren 57 jaar met elkaar getrouwd geweest. De aangifte van overlijden werd onder andere gedaan door Dirk Overal, dorpsreiniger van beroep. Dieuwke werd 82 jaar oud.

Overlijden Dieuwke

Nauwelijks vier maanden later was het Jelle Pieters zelf die bij de arrondisement rechtbank het verzoek indiende onder curatele te worden gesteld, wegens zwakheid van vermogens. Wat dat betekent hoeft verder niet uitgelegd te worden.

Curatele 1928

Hij sleet zijn laatste dagen in armoede, en uit de dankbetuiging na zijn overlijden kunnen we opmaken dat hij ziek was. Hij overleed tenslotte op vrijdag 23 augustus 1929, om 14.00 uur in de middag te Tzum. Andermaal was het Dirk Overal, nog steeds dorpsreiniger van beroep, die het overlijden liet registreren. Jelle Pieters Bruinsma werd 86 jaar oud.

Overlijden Jelle

Jelle Pieters Dank

Nog geen twee maanden later, op dinsdag 8 oktober 1929, om 1 uur in de middag, werden de laatste spulletjes verkocht, ten sterfhuize van den heer Jelle P. Bruinsma. We zien in de advertentie onder andere: een linnenkast, leuningstoelen, koffiekannen, veeren en kapokbedden, theegoed, schotels, schalen en bakjes.

Boelgoed 1929

Advertenties