Willemke Jacobs (1808-1890)

Willemke1

Jacob Jacobs (Strikwerda) was op woensdag 9 januari 1808 24 jaar oud geworden en zijn vrouw Lijsbeth Hilbrands (Bruinsma) was 20 jaar jong, toen hun eerste kindje geboren werd. Willemke Jacobs werd geboren op vrijdag 11 januari 1808 te Franeker, op een frisse, bewolkte vrijdag. Een paar weken later, op zondag 27 januari 1808 werd ze te Franeker gedoopt. Willemke werd nog net in de beroemde universiteitsstad Franeker geboren. De universiteit was in 1585 opgericht, en in de 226 jaar van haar bestaan hadden zo’n 10.000 studenten er gestudeerd. Willemke zal het alleen uit overlevering gehoord hebben, want het gezin verhuisde na haar geboorte naar Tzum. Daarnaast werd de universiteit van Franeker in 1811 op last van Napoleon Bonaparte opgeheven. De Franse bezetter bracht ons de Burgerlijke Stand (merci), maar sloot de eeuwenoude universiteit van Franeker (merde).

Franeker

Willemke was 26 jaar oud, toen ze op zaterdag 17 mei 1834, des namiddags ten drie uren, in het huwelijk trad met de 32-jarige Sikke Baukes Westra. Sikke was op zondag 31 mei 1801 te Tzum geboren en aldaar gedoopt op 14 juni 1801. Hij was het 4e kind in het gezin van vader Bauke Sikkes Westra en moeder Antje Bouwes. Sikke was kooltjer (verbouwer van groenten) van beroep en woonde te Tzum, Willemke was werkzaam als dienstmeid en woonde te Tzummarum. Sikke’s ouders waren in 1834 al overleden, maar Willemke’s ouders waren bij het huwelijk aanwezig. Zowel Sikke als Willemke waren, vanwege behoeftige omstandigheden onvermogend de kosten voor de benodigde aktes te betalen. Als getuigen traden op:

  • Jacob Jacobs Strikwerda, 50 jaar, koemelker, woonachtig te Zweins, vader der bruid 
  • Dirk van Kam, 66 jaar, executeur, woonachtig te Franeker, vreemd aan bruidegom en bruid
  • Rein Klazes Westra, 38 jaar, assistent van de grietenij, woonachtig te Franeker, vreemd aan bruidegom en bruid
  • Jan Tjallings Tjallinga, 66 jaar, assistent van de grietenij, woonachtig te Franeker, vreemd aan bruidegom en bruid

Hantek 1

Willemke en Sikke kregen de volgende kinderen:

  1. Akke, 31 maart 1835 te Tzum – 6 september 1844 te Tzum (9 jaar)
  2. Lijsbeth, 4 januari 1837 te Tzum – 8 mei 1884 te Tzum (47 jaar)
  3. Bauke, 19 oktober 1841 te Tzum – 28 november 1920 te Tzum (79 jaar)

Sikke had zich in 1820 moeten melden voor de militaire keuring, maar daar was hem ten deel gevallen het nummer 35, hetwelk, tot heden, niet opgeroepen zijnde hem tot geenen dienst heeft verpligt. Het gezin woonde aan de zuidzijde van Tzum, in een wijk die in de volksmond bekend stond als De Bovenburen, of Boppebuorren. Aangenomen wordt dat dit het oudste buurtje van Tzum was, omdat het op de kwelderwal gelegen was. Toen Willemke en haar gezin er woonden had hun huisje nog een bovenverdieping met een schilddak en diende het pand gedeeltelijk als pakhuis. Het huis werd in 1959 gesloopt en op de plaats waar het ooit stond is tegenwoordig een parkeerterreintje (tegenover dorpshuis De Moeting aan de Nieuwbuurtsterweg).

Tzum Parkeerplaatsje

Zoals we hebben kunnen zien, overleed hun dochtertje Akke op 9-jarige leeftijd. Wie de soms hartverscheurende rouwadvertenties uit de 2e helft van de 19e eeuw leest, zal zien hoe zwaar ook toen het verlies van kind ervaren werd. De dreiging van de dood was dan misschien veel prominenter aanwezig dan in onze tijd, maar het verlies en het verdriet zijn nooit veranderd. Amper 2 jaar later, in januari 1847, overleed Willemke’s vader.

Het dorp Tzum telde in 1849 770 permanente inwoners, waarvan 397 van het mannelijk- en 373 van het vrouwelijk geslacht. In totaal 484 inwoners waren getrouwd, 284 ongetrouwd (waarvan 142 van het mannelijk- en 142 van het vrouwelijke geslacht). Daarnaast zaten er 11 mannen en 13 vrouwen in het Nederlands Hervormd Armenhuis te Tzum. In het dorp werden 133 huizen bewoond, en bleven 2 huizen onbewoond. Willemke Jacobs, Sikke Baukes en hun 2 kinderen werden bij de volkstelling van 1849 meegeteld; de kleine Akke was toen al overleden.

Sikke Baukes had lange tijd groenten gekweekt en verkocht, maar in 1865 was hij werkzaam als wegwerker. Hij overleed op dinsdag 5 december 1865, des morgens ten half vier, in de huizinge nummer acht te Tzum. Dit was nog steeds dezelfde woning met het schilddak. Merkwaardig genoeg is zijn overlijden genoteerd op het gestandaardiseerde overlijdensformulier uit 1862, waarbij de 2 (van 1862) is doorgestreept en veranderd in een 5. Sikke Baukes Westra werd 64 jaar oud.

Tzum Brug

Willemke was nu weduwe. Ze verhuisde in 1867 naar een deel van Tzum dat in de volksmond bekend stond als de Smoute Streek. Het huis was eigendom van de Diaconie en lag op een pad achter het pand waar ze uit verhuisd was. Hierdoor waren de huizen beschut tegen de koude noordenwind, vandaar de bijnaam. Ze bleef hier 10 jaar wonen. Haar zoon trouwde in 1869, maar haar dochter Lijsbeth bleef ongetrouwd. Het is dan ook aannemelijk dat ze hier in eerste instantie met zijn drietjes gewoond hebben, en na Bauke’s huwelijk met z’n tweeën. Het huisje werd in 1968 afgebroken, alleen het pad is er nog. In 1877 verhuisde ze andermaal, ditmaal naar een huisje in een buurt die bekend stond als Het Westelijk Achterom. Ook dit huisje was eigendom van de Diaconie. Het was klein, met slechts 1 kamer, een gang en een voordeur. Het is dan ook niet aannemelijk dat ze hier samen met haar volwassen dochter Lijsbeth gewoond heeft. Het huisje is in 1969 gesloopt.

Haar dochter Lijsbeth overleed in 1884. Willemke was toen 76 jaar oud, maar werkte nog steeds als arbeidster. De angst voor het armenhuis was enorm, een angst die zelfs in de 20e eeuw, bij latere generaties nog steeds aanwezig was. Wellicht was dit de reden dat ze tot zeer hoge leeftijd bleef werken, of beter gezegd: moest werken om in haar woninkje te kunnen blijven wonen. In 1890 verhuisde Willemke voor de laatste maal, ditmaal naar een piepklein huisje (dat ooit dienst had gedaan als schuur) achter het smidhuis te Tzum. Het pand had slechts 1 kamertje en werd in 1927 afgebroken.

De winter van 1890-1891 was de één na koudste van de 19e eeuw. De schrijver Herman de Man schreef er zelfs een roman over, met als titel: De barre winter van negentigDe ijzige kou was op 24 november 1890 begonnen en zou aanhouden tot 20 januari 1891. Gedurende die periode was het ijs op sommige plaatsen 80 centimeter dik. Onderzoek uit die tijd wees uit dat slechts 1 op de 10 huizen in Nederland een brandende kachel had. Halverwege de maand december 1890 stak er een harde oostenwind op die dagenlang aanhield. In Havelte vroren 3 kinderen dood en op een weggetje nabij Gouda vond men een doodgevroren orgelman. In de bitter koude nacht van 19 december 1890 vond men een 24-jarige man doodgevroren in bed. Willemke overleed een dag later, op zaterdag 20 december 1890, des morgen ten vier ure. Ze stierf op een ijskoude winterochtend, in een piepklein huisje te Tzum. Willemke Jacobs Strikwerda werd 82 jaar oud.

Winter 1890