Aukje Foekes (1845-1886)

Aukje Foekes Wijnia werd op woensdag 17 december 1845, des morgen ten zes uur, in de huizenge Wijk UB nummer achtenvijftig te Franeker geboren. Het wijknummer UB verwees naar Uitburen, dus buiten de stad. En dat is niet zo vreemd, want vader Foeke Meijnderts Wijnia was boer van beroep en woonde met zijn vrouw Maaike Jelles Bruinsma op de landbouwgronden buiten de stadsring. Aukje was het tweede kind, en de tweede dochter, van moeder Maaike. Vader Foeke was echter al eerder getrouwd geweest en had samen met zijn eerste vrouw vier kinderen gekregen. Aukje werd dus geboren in een gezin met een zusje, een stiefzusje en drie stiefbroertjes. Na haar zouden er nog zes broertjes en zusjes geboren worden, waarvan er uiteindelijk twee naar Amerika zouden emigreren.

Als we negen maanden terugrekenen vanaf december, dan mogen we aannemen dat Aukje rond maand maart 1845 werd verwekt. En dat was precies in een van de koudste winters sinds mensenheugenis. De winter van 1845 was waarschijnlijk zelfs kouder dan de legendarische winters van 1667 en 1674. Zo daalde ket kwik op donderdag 13 maart 1845 bijvoorbeeld naar -17 °C in Leeuwarden en -19 °C in Groningen. Door de snijdende noordenwind echter schommelde de gevoelstemperatuur tussen de -30 °C en -40 °C! In die gruwelijk koude nacht van 13 op 14 maart vroren drie kinderen in Gelderland dood. Hetzelfde lot stond een inwoner van Deventer te wachten; hij zou diezelfde nacht in zijn bed doodvriezen. We mogen aannemen dat Aukje warm onthaald werd toen zij in december ter wereld kwam, maar zij was onder ongekend ijzige omstandigheden verwekt.

Franeker Kanaalweg

Eind 1849 bestond het gezin uit acht personen. Daarnaast woonden er nog twee boerenknechten en een dienstmeisje in. Niet alle kinderen in het gezin gingen naar school. De stiefbroertjes Sipke en Jan gingen wel, maar Meindert, het oudste stiefbroertje in het gezin, niet. Van de meisjes ging alleen het stiefzusje Akke naar school, maar Aukje dus niet. Aukje ging op 18-jarige leeftijd het huis uit en verruilde op zaterdag 4 juli 1863 Franeker voor Welsrijp. Waar ze, kunnen we veilig aannemen, als dienstmeisje ging werken. In juli 1870 ging ze als werkbode (dienstbode) in de kost bij veehouder Sijbe Sijbes Bruinsma en zijn vrouw Eke Doekes Fopma in Lutkewierum. Dit echtpaar versleet in amper 10 jaar tijd in totaal 21 dienstbodes, dus het is niet zo verwonderlijk dat ook Aukje amper tien maanden later weer vertrok, naar Oosterend ditmaal.

Oorspronkelijk waren Aukje en haar ouders Nederlands Hervormd. Medio 1840 lieten zij echter als kerkgenootschap Christelijk Afgescheiden noteren. Dit betekende dat zij zich hadden afgescheiden van de toenmalige Nederlands Hervormde Kerk en onder de naam Gereformeerde Kerk verder wilden. Dit viel echter verkeerd bij onze toenmalige koning Willem I, die dreigde iedereen te vervolgen die onder die naam het geloof wilden belijden. Het gevolg was een splitsing binnen de Afgescheidenen. Zij die niet vervolgd willen worden, gingen verder onder de naam Christelijk Afgescheiden Gemeenten. Zij die het risico op vervolging voor lief namen, ging verder onder de naam Gereformeerde Kerken onder het Kruis. In 1848 stopte de vervolging.

ondertrouw

Aukje’s moeder Maaike Jelles Bruinsma overleed in februari 1874. Amper twee jaar later, in november 1876, overleed haar vader. Haar ouders hebben het dus niet meer meegemaakt dat hun dochter uiteindelijk toch nog zou trouwen en zelfs de familielijn zou voortzetten. Want Aukje was 33 jaar oud, toen ze op zaterdag 5 maart 1879 in het huwelijk trad met de 36-jarige Sjoerd Pieters Galema. Sjoerd was op woensdag 17 augustus 1842, des avonds ten acht uren te Welsrijp geboren en was het derde kind van vader Pieter Cornelis Galema en moeder Sjoukjen Epkes van der Berg (boer en boerin van beroep). Sjoerd’s vader was 48 jaar oud, toen hij in 1838 met de 21-jarige Sjoukjen in het huwelijk trad (een leeftijdsverschil dus van 27 jaar). In totaal zouden ze acht kinderen krijgen, en toen het laatste kind geboren werd was vader Pieter 64 jaar oud! Maar terug naar Aukje en Sjoerd, die elkaar in 1879 het ja-woord gaven. Sjoerd was weduwnaar en was getrouwd geweest met Trijntje Paulus Oosterbaan. Samen met zijn eerste vrouw had hij vijf kinderen gekregen: Sjoukjen (1867), Sjoukjen (1868), Maaike (1870), Pieter (1873) en Klaaske (1877). Het laatstgenoemde kindje werd op donderdag 13 december 1877 geboren. Zes dagen later (dus op het kraambed) overleed moeder Trijntje op 35-jarige leeftijd. Twee maanden later diende Sjoerd een officieel verzoek in om de naam van zijn dochtertje Klaaske te wijzigen in Trijntje, ter nagedachtenis van zijn overleden vrouw. Het verzoek werd ingewilligd, en zo werd Klaaske ineens Trijntje. Zoals gezegd waren de ouders van Aukje voor 1879 reeds overleden, net als Sjoerd’s vader. Van de ouders was alleen Sjoerd’s moeder bij het huwelijk aanwezig. Als getuigen traden op:

  • Gerrit Siebolts Tiemersma, 30 jaar, kantoorbediende, wonende te Wommels
  • Jelle Haagsma, 41 jaar, veldwachter, wonende te Wommels
  • Wiebren Jadema, 54 jaar, veldwachter, wonende te Lutkewierum
  • Pieter Bakker, 42 jaar, veldwachter, wonende te Spannum

Handtekeningen

De wereld van Aukje veranderde drastisch na haar huwelijk. Niet langer werkte ze als dienstbode voor anderen, ze was nu boerin. Daarnaast werd ze van de ene op de andere dag stiefmoeder voor de kinderen uit het eerste huwelijk van Sjoerd. Maar zijzelf was opgegroeid met twee stiefbroertjes en en stiefzusje, dus wellicht dat die ervaring heeft geholpen toen ze ineens de spil binnen het gezin werd. Ze woonden in Welsrijp, in het huis genummerd 53, en het was daar dat Aukje en Sjoerd samen nog 1 kind zouden krijgen:

  1. Foeke, 17 maart 1883 te Welsrijp – 1 november 1948 te Leeuwarden (65 jaar)

Net als zijn vader was Sjoerd van boerenbedrijf (veehouder om precies te zijn)en in 1861 moest hij zich melden voor de militaire keuring. Met zijn lengte van 1 meter 64 voldeed hij ruim aan de militaire eisen (de minimale lengte was 1.55), en hij werd dan ook goedgekeurd. Wat er daarna gebeurde is niet helemaal duidelijk. Volgens de militaire archieven werd hij vanwege broederdienst vrijgesteld van dienst. In de huwelijkse bijlagen echter, treffen we een document van de Nationale Militie waaruit blijkt dat Sjoerd een nummerwisselaar had gevonden die bereid was (tegen betaling uiteraard) zijn diensttijd over te nemen. Hoe het ook zij, Sjoerd hoefde niet onder de wapenen.

1868

Sjoerd huurde hij in 1869 een stukje land onder Baijum en ook een perceel onder Welsrijp. Het was het begin van een lange verstandhouding met de notaris. Want slechts twee jaar later kocht hij een stuk bouwland te Welsrijp voor de prijs van 1.600 gulden. Dat zou nu neerkomen op 36.000 gulden, ofwel ruim 16.000 euro. In 1872 kocht hij andermaal een perceel land, wederom te Welsrijp. Een jaar later huurde hij niet alleen twee stukken land extra, ook kocht hij, samen met Anne Thomas Bergsma (zijn zwager), een perceel bouwland te Welsrijp voor een bedrag van 4.000 gulden (omgerekend ruim 88.000 gulden, ofwel 40.000 euro). In 1877 nam hij de helft van het perceel van Anne Thomas over voor een bedrag van 1.000 gulden (ofwel: ruim 21.000 gulden, 9.947 euro). Ook in 1879, 1884 en 1885 zien we Sjoerd bij de notaris verschijnen voor de huur of koop van bouwland. Naast veehouder was Sjoerd (net als zijn vader) diaken en kerkvoogd. Ook in die hoedanigheid was hij regelmatig bij de notaris te vinden, waar hij als rentmeester voor de Nederlands Hervormde kerk de zaken waarnam. Ook was hij in 1871 toegetreden als bestuurslid van de Christelijke School te Welsrijp. Bij zijn overlijden zouden zijn mede-bestuursleden hem omschrijven als een eenvoudige, toegewijde man.

Aukje was dan toch nog getrouwd en had zelfs een zoontje gekregen. Maar lang zou ze niet van het moederschap kunnen genieten, want ze stierf drie jaar na de geboorte van haar kind. Zoals we in de rouwadvertentie kunnen lezen was ze ziek en was er zelfs sprake van een langdurig lijden. De laatste zin in de rouwadvertentie is zeer ontroerend: nalatende een Zoontje, nog te jong om te beseffen wat het is, zijne Moeder te verliezen. Aukje Foekes Wijnia overleed op dinsdag 11 mei 1886, des namiddags ten half drie ure te Welsrijp. Ze werd slechts 39 jaar oud.

Aukje overlijden

En zo was Sjoerd andermaal weduwnaar en bleef hij achter met de kinderen. Hij zou niet meer hertrouwen, en verhuisde in augustus 1898 naar een kleiner huis met erf in Welsrijp. De koopsom bedroeg 567 gulden (omgerekend ruim 16.600 gulden, ofwel 7.558 euro). Niet alleen zou hij de eeuwwisseling meemaken, maar zelfs de eerste jaren van de Eerste Wereldoorlog. Hij overleed tenslotte op dinsdag 29 mei 1917, des voormiddags ten half twaalf ure te Welsrijp. Sjoerd Pieters Galema werd 74 jaar oud.

Rouw Sjoerd 3

Dankbetuiging

3590