Jeltje Melles (1792-1860)

Plaats In De Stamboom
Ouders: Melle Hendriks Bron (1775-1822) & Feikjen Hanzes Jager (1767-1856)
Grootouders: Hendrik Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Toen de Burgerlijke Stand in 1811 werd ingevoerd, betekende dat niet alleen dat iedereen met een achternaam door het leven moest, het bekende ook dat je een geboortebewijs moest overleggen als je wilde trouwen. In de Bron-familie kwam het vrij regelmatig voor dat het geboortebewijs (of een uitrekel uit het doopregister) niet kon worden overlegd. Zo ook bij Jeltje Melles Bron. Dus toen zij wilde trouwen moest er een Acte van Bekendheid worden opgesteld om aan te tonen hoe oud ze was. En zo verschenen in juni 1815 de volgende personen voor de Vrederegter te Heerenveen:

  • Melle Hendriks Bron, arbeider, oud vijftig jaar, wonende te Ureterp, vader 
  • Hans Johannes Jager, arbeider, oud vierenzeventig jaar, wonende te Ureterp, grootvader
  • Froukje Sijtzes, arbeidster, 55 jaar, wonende te Ureterp, nigt 
  • Trijntje Hannes, zonder beroep, 83 jaar, wonende te Ureterp, gemeenzame vriend
  • Sjoukjen Wijtzes, arbeidster, 71 jaar, wonende te Schurega, gemeenzame vriend
  • Romkjen Edzers Tuik, arbeidster, 43 jaar, wonende te Schurega, gemeenzame vriend
  • Johannis Jochems Posthumus, schoenmaker, 31 jaar, wonende te Wijnjeterp, gemeenzame vriend

De vijfde getuige, de 71-jarige Sjoukjen Wytzes, was de moeder van Jeltje’s echtgenoot (zij was Jeltje’s schoonmoeder dus). Dit zevental verklaarde dat Jeltje Melles Bron op den eersten Maart zeventienhonderd twee en negentig te Dragten was geboren. En dat zij niet gedoopt was uit hoofde dat hare ouders zelve niet gedoopt waren. En zo was het met terugwerkende kracht dan toch een feit: Jeltje was geboren op zondag 1 maart 1792 te Drachten en zij was het eerste kindje van de 17-jarige(!) Melle Hendriks Bron en de 26-jarige Feikjen Hanzes Jager. Na Jeltje zouden er nog zes broertjes en zusjes geboren worden. Het gezin verhuisde een paar jaar later van Drachten naar het acht kilometer verderop gelegen Ureterp. Hier zou Jeltje haar jeugd doorbrengen.

In 1795 begon de Franse bezetting en in 1806 werd Lodewijk Napoleon (de broer van Napoleon Bonaparte) koning van Nederland. Weer vier jaar later werd Nederland ingelijfd in het Franse Keizerrijk. Op scholen in ons land werd in het Frans lesgegeven en vanaf 1810 werd het Frans – naast het Nederlands – de officiële taal. Of Jeltje er daadwerkelijk iets van gemerkt heeft, is maar helemaal de vraag. Zij mocht dan het oudste kind in het gezin zijn, maar zij was een meisje. De kans is dan ook te verwaarlozen dat ze ooit een dag naar school is gegaan. In ieder geval kon zij in haar latere leven niet schrijven. Toch zouden er heel wat Franse woorden in onze taal achterblijven. Denk bijvoorbeeld aan: capuchon, horloge, garage, bureau, cabaretier, jus d’orange, paraplu en (kinder) crèche.

Jeltje was 21 jaar oud, en zeven maanden in verwachting, toen ze op dinsdag 1 augustus 1815, des nademiddags ten een ure te Lippenhuizen in het huwelijk trad met Geele Edzers Tuik. Amper zes weken daarvoor, op zondag 18 juni 1815, was Napoleon bij Waterloo verslagen. In Engeland, Duitsland, België en Nederland was de opluchting enorm en werd er dagenlang feest gevierd. Jeltje en Geeles trouwden dus in een tijd van hoop en optimisme. Ook Jeltje’s man Geele was niet gedoopt en dus moest er ook voor hem een Acte van Bekendheid worden opgesteld. Was Geele’s moeder aanwezig bij het opstellen van de akte voor Jeltje; vader Melle Hendriks Bron was een van de getuigen bij het opstellen voor Geele’s akte. Vader Melle Hendriks en de andere getuigen wisten zich te herinneren dat Geele Edzers Tuik op woensdag den agsten Januarij zeventienhonderd drie en tachtig te Schurega was geboren en dus oud twee en dertig jaren was. Het stond duidelijk: 32 jaar oud. En toch werd in de huwelijksakte zelf een leeftijd van 30 jaar genoteerd. Het zou niet de eerste vergissing zijn. Sterker nog: het was het begin van een nimmer aflatende reeks van verschrijvingen en vergissingen. Maar goed: Jeltje en Geele kenden elkaar dus van kinds af aan. Geele was arbeider van beroep en woonde in 1815 te Wijnjeterp. Jeltje woonde daar ook en werkte er als arbeidster. Geele’s vader Edzer Geeles Tuik was al voor lange jaren overleden, maar zijn oude moeder was bij het huwelijk aanwezig. Jeltje’s vader was ook bij de huwelijkse plechtigheid aanwezig, maar haar moeder niet. Hieronder de handtekening van Geele en het kruisje van Jeltje, die aangaf niet te kunnen schrijven. Als getuigen traden op:

  • Sake Jelkes Jelksma, 43 jaar, wonende te Lippenhuizen, vreemd en geene bloed noch aangehuwde vriend van de jonggehuwden
  • Gjalt Wytzes Biesma, 71 jaar, wonende te Lippenhuizen, vreemd en geene bloed noch aangehuwde vriend van de jonggehuwden
  • Jan Klases Eppinga, 48 jaar, wonende te Lippenhuizen, vreemd en geene bloed noch aangehuwde vriend van de jonggehuwden
  • Aalve Klases Eppinga, 47 jaar, wonende te Lippenhuizen, vreemd en geene bloed noch aangehuwde vriend van de jonggehuwden

Jeltje en Geele zouden samen de volgende kinderen krijgen:

  1. Feikjen, 26 oktober 1815 te Wijnjeterp – 16 januari 1867 te Schoonoord (Sleen) (51 jaar)
  2. Edzer, 6 december 1818 te Duurswoude – 20 november 1895 te De Krim (Gramsbergen) (77 jaar)
  3. Aukjen, 6 december 1818 te Duurswoude – 24 december 1818 te Duurswoude (17 dagen)
  4. Melle, 7 juli 1823 te Wijnjeterp – 30 juni 1881 te Sleen (58 jaar)
  5. Geele, 15 april 1827 te Wijnjeterp – 23 juni 1865 te Kloosterveen (Smilde) (38 jaar)

Wat de kinderen betreft is dit niet het hele verhaal. Zeker niet zelfs. Want toen hun dochtertje Feikjen in oktober 1815 ter wereld kwam, liet Jeltje’s kersverse echtgenoot noteren dat hij 26 jaar oud was (twee maanden eerder werd bij zijn huwelijk vastgesteld dat hij 32 jaar oud was) en dat zijn vrouw Aukjen Melles Bron heette. Maar Aukjen Melles Bron was het jongere zusje van Jeltje en zij was in 1815 net 15 jaar oud geworden. De handtekening onderaan de huwelijksakte en de geboorteakte komen precies overeen, dus Geele was wel degelijk de vader. Maar waarom hij de naam Aukjen opgaf, is echt een raadsel. Toen dochter Feikjen in 1861 in het huwelijk trad, werd dan ook in haar huwelijksakte opgenomen dat zij de dochter was van de overleden Aukjen Melles Bron. In de huwelijksbijlagen treffen we vervolgens een document waaruit blijkt dat zij de dochter was van de overleden Jeltje Melles Bron. Toch, het feit dat zij in 1861 dus niet meer in leven was, geeft de doorslag. Want toen dochter Feikjen trouwde, was Jeltje al overleden, terwijl Jeltje’s zuster Aukjen nog in leven was. Met andere woorden: Feikjen was de dochter van Jeltje (annex Aukjen) en Geele. En om de verwarring helemaal compleet te maken: toen Feikjen in 1867 overleed, werden als ouders genoteerd: Willem Tuik en Geertje Blom.

Maar terug naar de eerste huwelijksjaren. In december 1818 beviel Jeltje van een tweeling. Haar zoontje Edzer werd om 7 uur in de avond geboren, haar dochtertje Aukjen volgde een half uurtje later. Aukje zou slechts 17 dagen oud worden, terwijl Edzer een zeer respectabele leeftijd zou bereiken. In het jaar 1818 woonde het gezin in het huis genummerd 21 te Duurswoude, maar een paar jaar later keerden ze terug naar Wijnjeterp (dat kon toen nog, want Duurswoude en Wijnjeterp waren nog twee separate dorpen. In 1974 werden beide dorpen samengevoegd onder de naam Wijnjewoude). Ergens in de zomer van 1826 raakte Jeltje andermaal in verwachting, maar toen sloeg het noodlot toe. Want op woensdag 21 februari 1827, des morgens ten acht uren overleed Geele in een ongenummerd huis te Wijnjeterp. In de overlijdensakte werd genoteerd dat Geele Edzers Tuik 46 jaar werd, maar dat is onjuist: hij werd slechts 44 jaar oud. Jeltje was nog volop in verwachting en toen haar zoontje in april 1827 ter wereld kwam, noemde zij hem Geele. De aangifte van geboorte werd gedaan door haar vader, die de overlijdensakte niet ondertekende omdat  hij – naar zijn zeggen – niet had leren schrijven. Maar toen zijn dochter Jeltje in 1815 trouwde, ondertekende hij de huwelijksakte wel degelijk.

Jeltje was 34 jaar oud en bleef alleen achter met een 12-jarig dochtertje, twee zoontjes van 8 en 3 jaar oud en een pasgeboren baby. Nu het inkomen van haar man plotseling wegviel, moest zij de kost verdienen. En dat betekende dat haar oudste dochtertje, de buurvrouwen en vrouwelijke familieleden voor haar kinderen moesten zorgen. Zeker in die eerste jaren, toen de kinderen nog te jong waren om te werken, moet de stress enorm zijn geweest. Want als het haar niet lukte een klein inkomen te genereren, dan dreigde het armenhuis. En dat was een plek waar iedereen angst voor had. En helaas bleek die angst vaak volkomen terecht. En dus ging Jeltje werken als arbeidster, waarschijnlijk op de veengronden rond Wijnjeterp. Wijnjeterp was maar een klein dorp met in totaal 123 woningen. Harmen Everts van der Schaaf (57 jaar oud in 1829) was er timmerman, Wijtze Alles van der Sluis (46 jaar) was er veenbaas en Jochem Jelles de Vries (36) de schoenmaker. Met zijn 23 jaar was schoolmeester Hendrik Ferwerda zelf net uit de schoolbanken, terwijl de 75-jarige Trijntje Lolkes Lolkema nog dagelijks als koemelkersche in de weer was. Lukje Binnes de Vos (38 jaar) was er winkeliersche en Bernardus Brandsma (65 jaar) was er predikant.

Vrijwel alle ambtenaren van de Burgerlijke Stand hadden moeite met de achternaam Tuik. In Wijnjeterp (1829-1839) werd het gezin bijvoorbeeld genoteerd met de achternaam Foek. Jeltje woonde met haar kinderen in het huis genummerd 20, maar haar oudste zoon Edzer woonde niet bij haar in (hij werd later militair en zou in Suriname trouwen). Dit had waarschijnlijk te maken met het feit dat zij niet genoeg verdiende om alle 5 kinderen te voeden. En heeft het er dus alle schijn van dat Edzer door familie werd opgevoed. Ergens rond 1845 verhuisde Jeltje met de kinderen naar het bijna 20 kilometer zuidelijker gelegen Appelscha. Ze werd er ingeschreven met de achternaam Baron en de kinderen met de naam Fuik. Ook hier was zoon Edzer de grote afwezige, maar de rest van de kinderen woonden nog altijd thuis. Er was zelfs een kleine bijgekomen: haar dochter Feikjen was in 1841 bevallen (de vader was onbekend) van een dochtertje die ze Jeltje Geeles had genoemd. Jeltje zelf werkte nog altijd als arbeidersche en woonde met haar kinderen in een ongenummerd huis te Appelscha.

Ze sleet de laatste tien jaar van haar leven in Appelscha en ze overleed op woensdag 23 mei 1860 des morgens ten drie ure, in het huis nummer honderd Zeven en Negentig. Ze overleed als Jeltje Melles Baron en in de overlijdensakte staat dat zij te Jubbega geboren was, dat ze de weduwe van Geele Geeles Fuik was en dat zij 76 jaar oud was geworden. Jeltje was echter geboren te Drachten, was de weduwe van Geele Edzers Tuik en werd 68 jaar oud. De namen van Jeltje’s ouders, aldus de akte, waren onbekend. Jeltje liet drie zoons en eene dochter na. En die ene dochter was natuurlijk Feikjen.