Hendrik Brands (1853-1934)

Plaats In De Stamboom
Ouders: Brandt Jans Bron (1813-1863) & Geertje Jans de Jonge (1820-1908)
Grootouders: Jan Hendriks Bron (1778-1864) & Antje Brands (1779-1836)
Overgrootouders: Hendriks Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Hendrik Brands Bron werd geboren op vrijdag 7 oktober 1853, 15.00 uur in Ter Idzard geboren. Hij was het vijfde kind in het gezin van Brand Jans Bron en Geertje Jans de Jong(e). Antje (1844), Aaltje (1846), Jantje (1849) en Jan (1851) waren hem al voorgegaan. Zijn zusje Aaltje overleed op 6-jarige leeftijd in 1852, dus nog voor de geboorte van Hendrik. In 1857 werd zijn jongste zusje geboren en zij werd opnieuw Aaltje genoemd. Dit meisje had meer geluk en zou 85 jaar oud worden. In 1849 telde Ter Idzard in totaal 541 inwoners (281 mannelijke en 260 vrouwelijke), verdeeld over 100 woningen. Twee woningen stonden leeg. Tien jaar later, in 1859, telde het dorp nog maar 447 inwoners (228 mannelijke en 219 vrouwelijke), verdeeld over 95 woningen. Twaalf woningen stonden leeg. In tien jaar tijd was het dorp dus 94 inwoners kwijtgeraakt.

18

In 1863, toen Hendrik Brands nog maar 9 jaar was, overleed zijn vader Brandt Jans. Het jaar waarop in Friesland de eerste trein tussen Leeuwarden en Harlingen zou rijden. De rit Leeuwarden – Harlingen duurde 51 minuten en een kaartje voor de 3e klas kostte 40 cent. De Leeuwarder Courant schreef:

De dag van 14 October, waarop voor het eerst een spoorweg door Friesland is gesneld, zal niet ligt in de vergetelheid geraken van ieder, die het inderdaad schoone en indrukwekkende feest heeft bijgewoond. Ten 8 ure had de aankondiging daarvan alhier plaats door het luiden der klokken, ’t geen tot 9 ure voortduurde, terwijl van 10 tot 11 uur het carillon werd gespeeld. 

Op dinsdag 19 maart 1867 (Hendrik Brands was 13 jaar oud) werd hij samen met zijn broer Jan (15 jaar) en ene Hendrik Alberts Jasper gearresteerd wegens diefstal van turf. De broer van Hendrik kreeg twee weken gevangenisstraf, terwijl Hendrik zelf werd vrijgesproken. Hun maat Hendrik Alberts kwam er het slechts vanaf, hij werd veroordeeld tot zes weken gevangenisstraf.

In 1872 moest hij zich melden bij de Nationale Militie Provincie Friesland voor de militaire keuring. Zo hebben we een globaal beeld hoe hij eruit zag:

  • Lengte: 1.71 (ofwel: 1 meter 712 millimeters
  • Aangezigt: ovaal
  • Voorhoofd: smal
  • Oogen: blauw
  • Neus: gewoon
  • Mond: gewoon
  • Kin: spits
  • Haar: bruin
  • Wenkbraauwen: bruin
  • Merkbare Teekenen: geen

Hij werd goedgekeurd en werd op 7 mei 1873 ingedeeld bij het Regiment Infanterie. Precies vijf jaar later, op 6 mei 1878, werd hij uit dienst ontslagen. Na ongeveer anderhalf jaar actieve dienst ging hij met verlof, om dan vervolgens nog twee of driemaal voor enkele weken op herhaling te moeten.

Kort nadat Hendrik uit dienst was teruggekeerd trouwde hij op zaterdag 22 maart 1879 in Beets (het huidige Beesterzwaag) met Jantje Vaartjes. Hendrik was toen 25 jaar oud en arbeider te Beets, Jantje was 22 jaar oud en zonder beroep (ook te Beets). Jantje Vaartjes werd geboren op zaterdag 21 maart 1857, om 00.30 uur te Oudega. Het huwelijk werd dus een dag na haar verjaardag voltrokken. Haar vader Evert Geert Vaartjes was toen 30 jaar oud, oorspronkelijk turfmaker van beroep, maar in 1879 was hij schipper. Zijn vrouw Jantje Egberts de Jong had de achternaam van haar moeder overgenomen, want haar vader heette namelijk Egbert Pieters Poepjes (beide afkomstig uit Kalenberg, België). Hendrik ondertekende de akte niet, omdat hij verklaarde niet te kunnen schrijven, omdat hij zulks niet geleerd had. Hendrik en zijn moeder ondertekenden de trouwakte niet, daar zij verklaarden niet te kunnen schrijven, omdat zij zulks niet geleerd hadden. Als getuigen traden op:

  • Gerben Meinderts Vogelzang, 58 jaar, veldwachter, woonachtig te Gorredijk
  • Marcus Aplonius van der Meer, 52 jaar, veldwachter, woonachtig te Langezwaag
  • Jochum Beetsma, 43 jaar, ambtenaar der secretarie, woonachtig te Beesterzwaag
  • Jan de Boer, 27 jaar, ambtenaar der secretarie, woonachtig te Beesterzwaag

Samen kregen zij de volgende kinderen:

  1. Geertje, 20 oktober 1894 te Beets – 17 februari 1985 te Franeker (90 jaar)
  2. Jantje, 16 januari 1896 te Leeuwarden – 19 februari 1896 te Leeuwarden (1 maand)
  3. Evert, 2 juli 1897 te Leeuwarden – 6 augustus 1897 te Leeuwarden (1 maand)
  4. Jantje, 6 september 1898 te Leeuwarden – 19 augustus 1998 te Franeker (99 jaar)

Merkwaardig genoeg zouden dus twee kinderen de 90-jarige leeftijd bereiken, terwijl de andere twee nog geen maand oud werden. Het is nog niet duidelijk wanneer Hendrik precies is gaan varen. In zijn huwelijksakte lezen we nog dat hij arbeider van beroep was, terwijl alle vier de kinderen aan boord van het schip geboren zijn. En volgens overlevering zou het hier om een trekschuit gaan. Want hoewel de trein de trekschuit steeds meer ging verdringen, waren trekschuiten in Friesland nog altijd in gebruik. Het was een aflopende zaak, maar ze waren er nog steeds in de periode dat onze oma geboren werd. Een trekschuit werd veelal getrokken door een paard met begeleider, hoewel het soms ook nog op pure mankracht aankwam. De berijder werd een snikjong, jagertje of scheepsjager genoemd. Het pad waarlangs de jager liep heette het jaagpad. Op scherpe hoeken en kruisingen van vaarten en dergelijke stonden rolpalen waar buiten langs de lijn werd geleid om te voorkomen dat het schip daar de kant in werd getrokken.

De foto’s hieronder zijn gevonden tussen de spullen van onze oma Jantje Bron. Op de eerste zien we Hendrik Bron, zittend op een schip. Op de tweede Hendrik Bron en zijn vrouw Jantje Vaartjes.

Jantje Vaartjes overleed op 22 februari 1927, om 23.30 uur te Franeker. Zij werd 69 jaar oud. Het was onder andere onze overgrootvader Doede Jelles Bruinsma die het overlijden doorgaf bij de Burgerlijke Stand.

Jantje Vaartjes

Volgens overlevering was Hendrik Bron een nare, gierige man. Hij had zijn zinnen gezet op een zoon, die dan vervolgens als schippersknecht aan boord van het schip kon werken. Dus toen zijn zoon Evert geboren werd, moet hij in de zevende hemel geweest zijn. Maar het jongetje stierf al na een maand en Hendrik zou uiteindelijk achterblijven met twee dochters. Hij bewaarde zijn geld in de ponge, een zakje onder zijn kleding. Op een dag  ging hij met een familielid wat drinken in het café. Zijn geld had hij, zoals altijd, zorgvuldig opgeborgen in zijn schip. Maar toen hij terugkeerde, bleek al snel dat het geld verdwenen was. Het was een enorme klap voor een man die getrouwd was met zijn ponge, of beter gezegd: de inhoud van zijn ponge. De ware toedracht is nooit duidelijk geworden, maar het verhaal gaat dat een familielid niet lang daarna ineens een nieuw schip kocht. Hendrik kwam de klap nooit meer te boven en begon te malen. Hij was altijd maar op zoek naar zijn geld. Hij sleet zijn laatste jaren in het psychiatrisch ziekenhuis Groot Lankum in Franeker en overleed tenslotte op zondag 6 mei 1934, om 06.00 uur in de ochtend. Hij werd 80 jaar oud.

Hendrik-overleden