Brandt Jans (1813-1863)

Plaats In De Stamboom
Ouders: Jan Hendriks Bron (1778-1864) & Antje Brands (1779-1836)
Grootouders: Hendriks Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Brandt Jans Bron werd op zaterdag 20 februari 1813 te Wolvega geboren. Buiten raasde een zware storm over het land en kwam de regen met bakken uit de lucht. Brandt Jans had er maling aan en kwam om 08.00 uur in de morgen ter wereld. Daarmee was hij het 5e kind van vader Jan Hendriks en moeder Antje Brands, hoewel zijn broertje Brandt Jans (dezelfde naam als hijzelf dus) in 1811 slechts 1 maand oud werd. En omdat het vernoemen heilig was, werd wederom de naam Brandt Jans gebruikt. Hij was het eerste kind van het gezin dat officieel de naam Bron op zijn geboorteakte vermeld kreeg, nadat zijn vader deze achternaam in 1812 had laten registreren.

Wolvega

De periode 1825 – 1827 was zwaar voor het gezin en dus ook voor Brandt Jans. Hij was slechts 12 jaar oud toen zij oudere zusje Wemke op 21 februari 1825 op 21-jarige leeftijd overleed. De familie kreeg nauwelijks tijd om het verlies te boven te komen, want krap een maand later, op 22 maart 1825, overleed zijn jongere zusje Sjoekje op 5-jarige leeftijd. Twee jaar later, op 22 mei 1827, overleed vervolgens zijn jongste zusje Jantje op 3-jarige leeftijd.

Tot halverwege de 20e eeuw waren grote gezinnen, met meer dan vijf kinderen, geen uitzondering. Sterker nog; het was eerder regel. En dus werden praktisch alle gezinnen vroeg of laat getroffen door het overlijden van een of meer kinderen. Maar veel kinderen en een hoog sterftecijfer betekenden niet dat men de dood op de koop toenam. Wie de rouwadvertenties uit de 19e eeuw leest, zal wellicht verbaasd zijn van het intense verdriet dat uit de gedrukte woorden naar boven komt. Of men nu drie, vijf, acht of twaalf kinderen had; het verlies van een van hen werd diep betreurd. Hier een paar voorbeelden:

Rouw91

Rouw16

Rouw1

In 1833 werd Brandt Jans opgeroepen voor de militaire keuring, ofwel: de Nationale Militie Provincie Vriesland. Helaas is zijn signalement niet bekend, maar wel weten we dat hij werd goedgekeurd en voor den tijd van meer dan vijf jaren als soldaat moest dienen. In 1836 – toen hijzelf dus nog in dienst was – overleed zijn moeder Antje Brands. Brandt Jans was dus 23 jaar oud toen hij zijn moeder verloor.

Brandt Jans trouwde op donderdag 22 augustus 1844 met Geertje Jans de Jonge. Hij was op dat moment 31 jaar oud, arbeider van beroep en woonachtig te Ter Idzard. Geertje Jans de Jonge was 24 jaren oud, geboren op vrijdag 18 augustus 1820 te Steenwijkerwold (Overijssel), en was de dochter van Jan Rutgers de Jonge en Aaltje Alles de Wagt, beide wonende te Ter Idzard. Geertje en haar ouders ondertekenden de akte niet, verklarende niet te kunnen schrijven, als zulks niet geleerd hebbende. Als getuigen traden op:

  • Jan Hendriks Bron, 65 jaar, arbeider, woonachtig te Oldeholtwolde, vader van de bruidegom
  • Pals Gerrits Jongschaap, 58 jaar, grietenij bode, woonachtig te Wolvega, aan de gehuwden vreemd
  • Roelof Jans Greveling, 46 jaar, policie dienaar, woonachtig te Wolvega, aan de gehuwden vreemd
  • Entbehrt Meines van Nijholt, 33 jaar, zonder beroep, woonachtig te Wolvega, aan de gehuwden vreemd 

Samen kregen zij de volgende kinderen:

  1. Antje, 10 oktober 1844 te Ter Idzard – 20 april 1926 te Mildam (81 jaar)
  2. Aaltje, 28 april 1846 te Oldeholtwolde – 8 juli 1852 te Ter Idzard (6 jaar)
  3. Jantje, 10 mei 1849 te Ter Idzard – 22 februari 1934 te Beets (84 jaar)
  4. Jan, 14 juni 1851 te Ter Idzard – overlijden onbekend, in ieder geval voor 1863
  5. Hendrik, 7 oktober 1853 te Ter Idzard – 8 mei 1934 te Franeker (50 jaar)
  6. Aaltje, 5 januari 1857 te Ter Idzard – 24 april 1942 te Beets (85 jaar)

Zoals we aan de geboortedata kunnen zien werd hun eerste kindje, Antje, amper 7 weken na het huwelijk geboren. Moeder Geertje was dus ruim 7 maanden zwanger toen ze met Brandt Jans in het huwelijk trad.

Brandt Jans was turfmaker van beroep, ofwel: hij was de voorman van een aantal veenarbeiders. Het werken in het veen was zwaar, vuil en arbeidsintensief. Werkdagen konden oplopen tot 12 en zelfs 15 uur per dag. De woonsituatie was vaak mensonterend; in schamele, houten keten met slechts één woonruimte waar meerdere (grote) gezinnen onderdak hadden. Een grote ijzeren pan hing aan een ketting boven het vuur en de rook verdween door een rookgat in het dak. Op het veen heerste een bittere armoede en dit werd nog verergerd door het feit dat de veenarbeiders gedwongen werden hun inkopen te doen in de winkels van de veenbazen. Onderstaand interview dateert uit 1888, dus 20 jaar nadat Brandt Jans was overleden. Toch, de arbeids- en leefomstandigheden waren tijdens het leven van Brandt Jans vergelijkbaar of zelfs slechter.

Turfarbeiders

Brandt Jans overleed op vrijdag 12 juni 1863, om 21.30 uur in een ongenummerd huis te Katlijk. Hij werd slechts 50 jaar oud. Zijn vrouw Geertje Jans zou hem precies 45 jaar overleven en overleed op 29 februari 1908 te Katlijk. Ze werd 87 jaar oud en hertrouwde niet.