Hendrik Harmens (1797-1875)

Veenarbeiders

Plaats In De Stamboom
Ouders: Harmen Hendriks Bron (1777-1860) & Jacobjen Hendriks van Wijk (1795-1827)
Grootouders: Hendrik Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Hendrik Harmens (Bron) werd niet gedoopt. Het waarom werd duidelijk in maart 1822, toen zeven getuigen verklaarden dat zijne ouders in de gravetijd (= tijdens de veenafgraving) te Nijlamer wonende, dagelijks bezig in de turf waren. Daarnaast, gaven zij toe, ging het gezin Bron zeer weinig of in het geheel niet ter kerk, en zij hadden zodoende den kinderdoop verwaarloosd. En dat was nogal wat, want eind 18e eeuw behoorde iedereen tot een kerkgemeente. Maar dit waren de veengronden, een van God verlaten gebied. En de Bron familie nam dat wel heel letterlijk. Die zeven getuigen waren:

  • Harmen Hendriks Bron, turfmaker, 48 jaar, wonende te Munnikeburen (vader van Hendrik)
  • Pieter Hendriks Bron, turfmaker, 51 jaar, wonende te Nijelamer (een oom)
  • Margje Gerrits Kelderhuis, huisvrouwe, 36 jaar, wonende te Nijelamer (een tante)
  • Evert Hendriks Bron, turfmaker, 41 jaar, wonende te Blesdijke (een oom)
  • Jan Annes Idsinga, tapper, 43 jaar, wonende te Nijeholtpade
  • Hate Roelofs Wisman, winkelier, 53 jaar, wonende te Oldeberkoop
  • Reinder Hendriks van der Wijk, arbeider, 40 jaar, wonende te Olderberkoop

Deze zeven verklaarden zeer wel te kennen Hendrik Harmens Bron, turfmaker woonachtig te Munnikeburen, en dat hij is geboren te Nijelamer, den negentienden Maij zeventienhonderd zesennegentig. Zij hadden altijd gedurende zijnen leeftijd hem gekend en waren zeer gemeenzame vrienden geweest. En zo werd het dan alsnog duidelijk, Hendrik Harmens Bron was geboren op donderdag 19 mei 1796 te Nijelamer. Hij was het eerste kind van vader Harmen Hendriks Bron en moeder Jacobjen Hendriks van Wijk.

Hendrik was zonder de familienaam Bron geboren, want die naam werd pas in 1812 officieel vastgelegd. Wat trouwens niet wil zeggen dat die achternaam pas in 1812 door de familie werd gebruikt. Wie bijvoorbeeld de volkstelling van Franeker uit 1796 bekijkt, zal zien dat het gebruik van een achternaam al veelvuldig voorkwam. Of dat bij de Bron familie ook het geval was, weten we niet zeker. Feit is echter wel dat Hendrik’s vader op dinsdag 11 februari 1812 de naam voor hemzelf en zijn kinderen liet vastleggen. En zo zien we Hendrik genoemd staan, 14 jaar oud en vanaf dat moment een echte Bron.

1811

In 1816 moest Hendrik zich melden bij de Nationale Militie, was hij gekeurd zou worden voor militaire dienst. Het lot was hem gunstig gezind, want bij de loting viel hem ten deel het Nummer 25, het welk, tot heden, niet opgeroepen zijnde, hem tot geenen dienst heeft verplicht. Zijn jongere broers werden ook vrijgeloot, maar toen in 1830 de Belgische opstand uitbrak, werden zij alsnog opgeroepen en vochten ze mee in de Tiendaagse Veldtocht. Voor Hendrik gold dit niet. Hij werd ingedeeld bij de reserves, omdat hij (in 1830) een gehuwde man met kinderen was.

Hendrik was 25 jaar oud, toen hij op zondag 28 april 1822 in het huwelijk trad met de 23-jarige Trijntje Jacobs Kluitenberg. Trijntje was op maandag 18 februari 1799 geboren te Blokzijl (OV) en aldaar gedoopt in de Gereformeerde kerk op zondag 10 maart 1799. Ze was het eerste kind van vader Jacob Arends Kluitenberg en moeder Jantje Everts Ruiter. Ze werkte in 1822 als turfmaker te Echten. Gezien het feit dat haar vader veenbaas was, is het wel opmerkelijk dat de veenbazen Jan Wouters Otter en Harmen Hendriks Meulman verklaarden dat Trijntje in eenen behoeftigen toestand verkeert en dat dezelve niet in staat is om de kosten der acten en bewijzen tot haar aanstaand huwelijk te kunnen betalen. Dat gold trouwens ook voor Hendrik, die in 1822 als turfmaker in Munnikeburen woonde. De ouders van bruidegom en bruid waren bij het huwelijk aanwezig. Trijntje kon niet schrijven, dus werd de akte ondertekend door Hendrik en de beide vaders. Waarbij opvalt hoe beverig het handschrift van Hendrik is. Als getuigen traden op:

  • Egbert de Vires, 42 jaar, hoofdbedienaar der Policie, in de Lemmer woonachtig
  • Jan Martens de Vries, 35 jaar, Policie dienaar, in de Lemmer woonachtig
  • Ane de Graaf, 28 jaar, zonder bedrijf, in de Lemmer woonachtig
  • Lintzen Wouters van der Huizen, 25 jaar, heijbaas, in de Lemmer woonachtig

Handje Hendrik

Hendrik en zijn vrouw Trijntje kregen samen de volgende kinderen:

  1. Harmen, 27 februari 1823 te Echten – 25 maart 1886 te Boornbergum (63 jaar)
  2. Jacob, 11 oktober 1825 te Echten – 17 januari 1910 te Munnikeburen (84 jaar)
  3. Jacobjen, 29 februari 1828 te Echten – 3 december 1911 te Eernewoude (83 jaar)
  4. Jantje, 21 mei 1838 te Echten – 13 april 1863 te Munnikeburen (24 jaar)

Tussen 3 en 5 februari 1825 werden de provincies Friesland, Groningen en Overijssel getroffen door zware overstromingen, waardoor in totaal zo’n 800 mensen om het leven kwamen. Hendrik woonde toen met zijn gezin in Echten (aan de Kooisloot 181), en ook daar kwam het water. De krant schreef: dertien aanzienlijke dijkbreuken, allen ten oosten van de Lemmer gevonden, stellen de dorpen Oosterzee en Echten aan dagelijkschen wederinstroom van het zeewater bloot. Wanneer men beseft dat, op de 4den en 5den, alleen onder deze dorpen, voor meer dan 150.00 gulden aan turf uit de bergplaatsen is weggespoeld, vernield en door de dijkbreuken naar zee gestroomd; dat het onmogelijk zal zijn, den belangrijken veenarbeid aldaar te hervatten, zoo lang er opene bressen in de zeedijk bestaan. Het was belangrijk, ging het artikel verder dat de belangstelling in het lot dezer ongelukkigen spoed vereischend zij, en hoe de moed aldaar, sedert den 4den en 5den Februarij, bij velen was gezonken. Het water stond er anderhalve meter hoog en 150 van de 182 woningen in Echten liepen forse schade op of stortten volledig in.

1De Watersnood

Maar er waren nog grotere verliezen te betreuren in deze fase Hendrik’s leven. Zo overleed zijn moeder in 1827, zijn broer Jan in 1832, zijn broer Arend in 1842 en zijn zusje Antje in 1847. Op latere leeftijd zou hij andermaal getroffen worden door vergelijkbare kluster van verlies en verdriet.

Natuurlijk mogen we niet uitsluiten dat Hendrik op eigen kracht van turfmaker tot veenbaas is opgeklommen. Maar het is aannemelijker dat zijn schoonvader (zelf veenbaas van beroep) hem een handje heeft geholpen. Toen zijn schoonvader in januari 1837 overleed was Hendrik betrokken bij de verkoop van het huis en de grond van zijn schoonvader. In de akte staat dat hij veenbaas van beroep was. Drie jaar later was het zijn vrouw Trijntje, die onroerende goederen te Oosterzee en Oldetrijne verkocht en ook daar werd Hendrik omschreven als veenbaas. Toen Trijntje’s moeder echter in 1850 overleed en de papieren voor de nalatenschap in orde gemaakt moesten worden, zien we dat Hendrik weer turfmaker was. Onderzoek wijst uit dat er verschillende definities gebruikt worden als het gaat om het beroep turfmaker. Volgens de ene bron wordt hiermee de fysieke arbeid bedoelt (het maken van turf), terwijl volgens andere bronnen een turfmaker leiding gaf aan een aantal veenarbeiders. Dat laatste lijkt mij onjuist, want het zou betekenen dat Hendrik als 19-jarige al ‘baas’ was. Sterker nog: voor haar huwelijk was Trijntje ook turfmaker van beroep en het is uitgesloten dat zij als jong meisje de baas was over een groep ervaren, ruwe en geharde veenarbeiders. Op deze website wordt met turfmaker dan ook de arbeider bedoelt, terwijl de veenbaas erboven staat.

Wederom volgde er een periode van verlies. Op donderdag 2 juni 1859, des avonds ten vijf ure, in het huis genummerd drieëndertig te Munnikeburen overleed Hendrik’s vrouw, Trijntje Jacobs Kluitenberg werd 60 jaar oud. In 1860 overleed zijn vader, in 1862 zijn zuster Aukje en in 1863 zijn jongste dochter Jantje.

Hij was achter in de zestig inmiddels, toen hij op vrijdag 12 november 1869 Echten verruilde voor Oudega. Hij trok in bij zijn dochter Jacobjen, haar man Jan Geert Vaartjes en hun vijf kinderen. Hier zou Hendrik zijn laatste jaren slijten. Het waren tenslotte schipper Klaas Kroontje, 40 jaar oud uit Witmarsum, en kastelein Jan Klazes de Boer, 34 jaar uit Oudega, die het overlijden van Hendrik lieten noteren. Hij overleed op dinsdag 12 januari 1875, des morgens ten zes ure te Oudega. Hendrik Harmens Bron werd 78 jaar oud.