Aukje Harmens (1800-1862)

Topje

Plaats In De Stamboom
Ouders: Harmen Hendriks Bron (1777-1860) & Jacobjen Hendriks van Wijk (1795-1827)
Grootouders: Hendrik Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Aukje Harmens Bron werd in december 1800 te Delfstrahuizen geboren. Haar exacte geboortedag is niet bekend, omdat vader Harmen Hendriks Bron en moeder Jacobjen Hendriks van Wijk “den kinderdoop van hunne kinders hadden verzuimd.” Dat was in 1800 geen drama, maar dat veranderde in 1811 toen de Burgerlijke Stand werd ingevoerd. Want toen Aukje in 1822 in het huwelijk wilde treden, had ze een probleem. Ze kon immers geen geboortebewijs overleggen. Nu was zij gelukkig niet de enige, dus werd er in dit soort gevallen een Acte van Bekendheid opgesteld. Dat betekende dat een aantal betrouwbare getuigen werden opgetrommeld die onder ede verklaarden dat de persoon in kwestie wel degelijk geboren en getogen was. En dus verschenen de volgende familieleden en vrienden op maandag 2 december 1822 voor de Vrederegter:

  • Harmen Hendriks Bron, turfmaker, 49 jaar, woonachtig te Munnikeburen
  • Hendrik Harmens Bron, turfmaker, 27 jaar, woonachtig te Munnikeburen
  • Tymen Hendriks Nooy, turfmaker, 52 jaar, woonachtig te Munnikeburen
  • Gerrijt Wiebes Keizer, turfmaker, 41 jaar, woonachtig te Munnikeburen
  • Gerrit Tymens Nooy, turfmaker, 28 jaar, woonachtig te Munnikeburen
  • Reinder Hendriks van der Wijck, arbeider, 40 jaar, woonachtig te Ouderbekoop
  • Femmigje Everts (vrouw van bovengenoemde Reinder), 41 jaar, woonachtig te Ouderbekoop

“Dewelke allen verklaarden zeer wel te kennen Aukjen Harmens Bron, arbeidersche, woonachtig te Munnikeburen, dat deszelve was geboren te Dolstrahuizen in de maand December van het jaar achttienhonderd.” Vader Harmen, die als eerste getuige vermeld stond, verklaarde “dat hij bij de geboorte van Aukjen Harmens Bron in persoon hadde tegenwoordig geweest.” In de woonkamer waarschijnlijk, want intertijd was het niet gebruikelijk dat de echtgenoot in de kraamkamer aanwezig was. De volgende vier getuigen verklaarden dat zij “zoowel in hetzelfde dorp als naburige dorpen hadden gewoond als dezelve Aukjen Harmens Bron.” De laatste twee getuigen verklaarden tenslotte dat zij “als oom en moey van dezelve dadelijk van hare geboorte kennis hadden gedragen.”  Kortom, de stukken werden opgestuurd naar de Rechtbank van Heerenveen, waar men akkoord ging met de gegeven verklaringen.

Zowel Aukje’s vader als haar moeder waren werkzaam als turfmakers. Het feit dat moeder Jacobjen, ook na haar huwelijk, als turfmaakster vermeld bleef, geeft aan hoe arm het gezin moet zijn geweest. Want vrouwen werden geacht hun werk (welk werk dan ook) op te geven zodra ze in het huwelijk traden. Dat betekende ook dat de kinderen op zeer jonge leeftijd al mee moesten werken. Scholing zal er dan ook nauwelijks geweest zijn want op latere leeftijd kon Aukje niet lezen of schrijven. Ze was het derde kind in het gezin; haar broer Hendrik (1796) en haar zuster Janneke (1797) waren haar voorgegaan. Na haar zouden Jan (1803), Arend (1805) en Antje (1809) geboren worden, dus uiteindelijk bestond het gezin uit zes kinderen. Het is opmerkelijk dat alle kinderen, ondanks de armoede, de volwassen leeftijd bereikten. De laatstgenoemde drie kinderen werden niet oud (geen van hen bereikte de veertig jarige leeftijd), maar Aukje’s oudere broer Hendrik werd 78 jaar en haar oudere zuster Janneke werd 80 jaar oud.

Een van de eerste documenten waarin Aukje’s naam voorkomt, werd opgesteld op dinsdag 11 februari 1812. Op die dag meldde vader Harmen zich namelijk bij de Burgerlijke Stand en liet er de achternaam Bron noteren. Hij ondertekende de akte met de kersverse achternaam, maar zonder hoofdletter. In het document wordt Aukje genoemd als 10-jarige dochter, wat niet overeenkwam met het geboortejaar 1800. Maar vader Harmen had hele andere dingen aan zijn hoofd dan het bijhouden van leeftijden, want ook bij dochter Antje (het laatstgeboren kind nota bene) komt de opgegeven leeftijd niet overeen met de geboortedatum.

1811

Aukje was 22 jaar jong, toen zij op woensdag 12 mei 1824, des voordemiddags ten elf uren, in het huwelijk trad met de 35-jarige Johann Hermann Henrich (in Nederland verbasterd tot Johan Herman Hendriks) Bruns. Johan was circa 1789 geboren te Merzen (nabij Osnabrück), Nedersaksen, Koninkrijk Hannover en was de zoon van vader Johann Hermann Bruns en moeder Elisabeth Gerveler. Al vanaf de zeventiende eeuw trokken jaarlijks tienduizenden Duitsers, te voet!, naar Nederland als seizoensarbeider. In Holland, Friesland en Groningen werkten ze als steenbakkers, hooiers, turfstekers of hannekemaaiers (afkomstig van de naam Johannes, afgekort Hannes, ontleend aan de dag van traditionele in-dienst-treding, Sint Johannesdag: 24 juni). De hannekemaaiers waren dus Duitse seizoensarbeiders die het gras maaiden. Velen keerden aan het einde van het seizoen weer naar Duitsland terug, anderen bleven hier. Vele families uit Johan’s geboortestad Merzen trokken ook naar Nederland en familienamen als Grote, Glurich, Hülsmann en Kemme stammen van oorsprong uit Merzen.

Aukje werkte in 1824 nog als “turfmakersche” en woonde in Munnekeburen. Haar beide ouders waren bij de huwelijksplechtigheid aanwezig. Johan was ook turfmaker van beroep en woonde ook in Munnekeburen. Zijn vader was in 1824 nog in leven en gaf vanuit Duitsland toestemming tot het huwelijk. Johan’s moeder Elisabeth was 1815 reeds overleden. En dan was er nog de kwestie van de Nederlandse Militie (ofwel: de militaire dienst). Wie in het huwelijk wilde treden, moest een bewijsstuk overleggen dat hij in militaire dienst was geweest of van dienst was vrijgesteld. In Johan’s geval was dit lastig, omdat hij het grootste deel van zijn leven in Duitsland had gewoond en zich pas later voorgoed in Nederland vestigde. En dus stelde de grietman (bestuurder, hoofd van een Fries rechtsdistrict) een certificaat op waarin we kunnen lezen dat Johan’s “komst in dit Rijk, met voornemen om zich alhier te vestigen toen de jaren van Loting bij de wet op de Militie gevorderd reeds verre te boven was” en hij om die reden van verdere dienstplicht werd ontheven. Hieronder de handtekeningen van Johan Bruns en Aukje’s vader. Moeder en dochter ondertekenden de akte niet, omdat “zij verklaarden niet te kunnen schrijven.” Als getuigen traden op:

  • Hans Jurgen Kopfer, 64 jaar, executeur der Grietenij, woonachtig te Wolvega, aan den gehuwden vreemd
  • Gerrit Wolters Veenstra, 56 jaar, grofsmid, woonachtig te Wolvega, aan den gehuwden vreemd
  • Jochem Jakobs Dragt, 26 jaar, bakker woonachtig te Wolvega, aan den gehuwden vreemd
  • Jan Jans Scheenstra, 23 jaar, boer, woonachtig te Nijholtpa, aan den gehuwden vreemd 

Bruns en Bron

Aukje en Johan zouden samen de volgende kinderen krijgen:

  1. Elisabeth, 30 september 1822 te Munnekeburen – 9 maart 1896 te Kuinre (73 jaar)
  2. Jakobje, 26 september 1824 te Munnekeburen – 24 oktober 1885 te Groningen (61 jaar) (geboren & getrouwd Bruns – overleden Brons)
  3. Harmtje, 17 september 1827 te Munnekeburen – getrouwd (tweemaal) in Amsterdam, overlijden onbekend
  4. Dirk, 7 maart 1830 te Munnekeburen – 29 juni 1875 te Echten (45 jaar)
  5. Jantje, 30 april 1835 te Echten – 6 maart 1836 te Echten (10 maanden)
  6. Johan, 14 april 1842 te Echten – 12 februari 1874 te Beerta (31 jaar)

Zoals we hierboven kunnen zien werd Aukje’s dochtertje Elisabeth in 1822 geboren, terwijl Aukje pas in 1824 in het huwelijk trad. Wie de vader was, is geen geheim, want het kind werd vernoemd naar Johan’s moeder. Daarnaast deed hijzelf aangifte van geboorte en erkende “de vader van het ingeschreven kind te zijn.” Als eigennaam liet hij Harmen Brons noteren. Sterker nog: hij ondertekende de akte zelfs met H. Brons. Terwijl hij op de trouwakte (1824) en de geboorteakte van zijn tweede dochter (ook  1824) gewoon de voornaam Johan liet noteren en ondertekende met J.H.H. Bruns. Hij was niet naam vast, want vervolgens werd het Harmen Harmens Brons op de geboorteakte van zijn zoontje Dirk in 1830 en Harmen Bruns bij de volkstelling in datzelfde jaar. Bij de geboorte van zijn laatste kind in 1842 was de cirkel rond en liet hij wederom de naam Harmen Brons noteren, net als in 1822. Waarom het ruim anderhalf jaar duurde voordat Aukje vervolgens in het huwelijk trad, is moeilijker te verklaren. Misschien was het gewoon een kwestie van logistiek. Johan moest immers te voet terug naar Duitsland, een afstand van rond de 165 kilometer, om de benodigde papieren in orde te maken. En dat was niet zo eenvoudig, qua tijd, werk en geld niet. Het huwelijk zelf kwam ook geen dag te vroeg, want Aukje was inmiddels bijna vijf maanden zwanger van haar tweede kind.

1825

De vele paden, wegen, bruggetjes, uitgeveende petgaten en plassen in het veengebied hadden allemaal een naam. Zo was er bijvoorbeeld de Lijkvaart, Dwarsgat, het Wiede Gat en het Tjallegat. Op het Wiede Gat spookte het, volgens veel mensen, net als bij het Spookhekke. Op donderdag 2 februari 1825 spookte het echt, en niet alleen op de veengebieden. Het was springtij, de temperatuur zakte naar het vriespunt en het begon te stormen. Het water steeg met 30 centimeter per uur. Rond middernacht begon het te hagelen en onweren en in de dorpen werd de noodklok geluid. Alleen al in het Noord-Westen van Overijssel braken de dijken op 22 verschillende plaatsen door. Ook Drente, Friesland en Gelderland werden getroffen. Overal stortte het water zich met een allesvernietigende kracht het land in. Huizen werden weggeslagen, het vee verdronk, landbouw- en turfgronden spoelden weg. Men schreef: “Onder de meest geteisterde plaatsen behoort het dorpje Munnekeburen, waar niet alleen huizen en woningen werden vernield, maar ook de kerk, waarvan de muren scheurden en dreigden in te storten. Het water stond overal twee en een halve el (dus ruim anderhalve meter!) op het land en klom tot elf palmen (ruim een meter) in de kerk, toen een zestal huisgezinnen daarin gevlugt waren en op de gaanderij bijeen schoolden. Vijftig vlugtelingen uit dit dorp, van alles beroofd, begaven zich her- en derwaarts en vele zochten te Wolvega een schuilplaats.” Gelukkig overleefden Aukje en haar gezin de vreselijke ramp, maar het is duidelijk dat zij alles kwijt waren.

Het gezin was Rooms Katholiek, hoewel Aukje van huis uit Protestants was. Het is dan ook aannemelijk dat Johan het Rooms Katholieke geloof heeft ingebracht. Zoals gezegd was Johan turfmaker van beroep, net als zoveel inwoners van Munnekeburen. Eigen land had hij niet en hij werkte vrijwel zeker voor een veenbaas. Zijn naam komt dan ook niet voor de notariële stukken. Een anonieme man die jaar in, jaar uit in de weerbarstige veengrond werkte. Aukje werd beurtelings als huisvrouw en turfmakersche omschreven, dus we mogen aannemen dat zij, net als haar moeder, ook na haar huwelijk als turfmaker werkzaam bleef. Begin 1830 bestond het gezin uit drie kinderen, die toen respectievelijk zeven, vijf en twee jaar oud waren.

Johann Hermann Henrich Bruns overleed als Harmen Harmens Brons, op vrijdag 7 november 1845, “des nachts ten een ure te Echten”. Hij werd 58 jaar oud. En dat betekende dat Aukje achterbleef met de kinderen. Dirk was bij het overlijden van zijn vader 15 jaar, Jantje was 10 jaar en Johan was nog maar 3 jaar oud. Jakobje was nog niet getrouwd en woonde ook nog thuis. Het kan zijn dat ook Harmtje in 1845 nog thuis woonde, maar zeker is dat niet. Het overlijden van vader Johan moet een enorme slag voor het gezin zijn geweest en meer dan ooit zullen zij met grote moeite het hoofd boven water hebben kunnen houden. Verdriet

Ergens tussen 1850 en 1860 woonde Aukje op de Zwarte Dijk te Echten, in een huis genummerd 109, en was werkzaam als werkster. Haar beide zonen Dirk en Johan woonden nog bij haar in, net als haar dochter Jakobkje. In huis woonde ook ene Johannes de Weert en hij zou in 1858 met Jacobje in het huwelijk treden. Aukje overleed tenslotte op maandag 21 juli 1862, des morgens ten drie ure te Echten. In de overlijdensakte staat dat zij in Echten geboren was, maar dat is niet juist. Net zo goed haar moeder niet Jacobje Karsten heette. Aukje Harmens Bron werd 61 jaar oud.