Jeltje Arends (1808-1883)

Ureterp1

Plaats In De Stamboom
Ouders: Arend Hendriks Bron (1767-1848) & Willemke Hanzes (1765-1817)
Grootouders: Hendrik Arends Bron (1735-1803) & Aukjen Melles (1739-1804)

Jeltje Arends (Bron) werd op zaterdag 30 april 1808 te Urerterp geboren en aldaar op zondag 5 juni 1808 gedoopt in de Hervormde Geemeente. Ze was het derde kind van vader Arend Hendriks (Bron) en moeder Willemke Hanzes. Haar zuster Aukjen was al zestien jaar oud toen Jeltje geboren werd, en haar broer Hans was twaalf. Er zat dus een groot leeftijdsverschil tussen haar en haar broer en zus.

Toen de Franse bezetters in 1811 het gebruik van een achternaam verplicht maakten, was het vader Arend die op vrijdag 21 februari 1812 de achternaam Bron liet registreren. Voor hemzelf en een zoon en twee dogters, te weten Hans, oud zestien jaar, Aukjen Arends, oud twintig jaren en Jeltje, oud drie jaar, alle wonende te Ureterp. Arend ondertekende de akte voluit: Arent Hendriks Bron.

Naam Bron

Het jaar 1817 was een traumatisch jaar voor het gezin Bron, want in oktober overleed moeder Willemke te Siegerswoude. Jeltje was toen nog maar negen jaar oud. Vader Arend hertrouwde anderhalf jaar later, en zo werd Jeltje dus verder opgevoed door haar stiefmoeder Grietje Rykles Wilpstra. Ook zouden er nog zes stiefbroertjes en zusjes geboren worden. Drie daarvan werden geboren toen Jeltje nog thuis woonde, de andere drie toen ze zelf al moeder was. Want bij de familie Bron trouwde men over het algemeen op (zeer) jonge leeftijd.

Zo was Jeltje nog maar 16-jaar oud, toen ze op zondag 6 februari 1825, des namiddags om vier uur te Marum in het huwelijk trad met de 21-jarige Jan Gosses Nonkes. Jan was op woensdag 12 oktober 1803 te Ureterp geboren en aldaar gedoopt op zondag 27 november 1803 in de Hervormde Geemeente. Ook Jan was het derde kind in het gezin; zijn zusjes Aafke (1798) en Antje (1800) waren hem voorgegaan. Zijn vader Gosse Jans Nonkes was bij het huwelijk aanwezig, zijn moeder Boukje Wijbes was reeds overleden in 1813. Voor Jeltje gold hetzelfde; haar vader was aanwezig, haar (biologische) moeder was overleden. In de huwelijksakte kunnen we lezen dat de vooraankondiging van het huwelijk op zondag 23 en 30 januari 1825 voor den Hoofdingang van het Huis der Gemeente Marum, telkens des voordemiddags om elf uur was gedaan. Dezelfde vooraankondiging werd op zondag 16 en 23 januari gedaan in de Gemeente Opsterland, telkens des middags om twaalf uur. De getuigen bij het huwelijk waren:

  • Jan Hendriks Bakker, 40 jaar, koopman, woonachtig te Marum, in gene graad van namaagschap
  • Berent Jans Bolkema, 63 jaar, arbeider, woonachtig te Marum, in gene  graad van namaagschap 
  • Wolter Sijtses Bergsma, 34 jaar, deurwaarder der directe belastingen, woonachtig te Marum, in gene graad van namaagschap
  • Willem Eiges Siersma, 30 jaar, landbouwer, woonachtig te Noordwijk, in gene graad van namaagschap 

In geen graad van namaagschap betekende zoveel als: niet verwant aan de gehuwden, dus geen familie. Hieronder de handtekening van Jeltje en Jan en de beide vaders.

HuwHan

Jeltje en haar kregen de volgende kinderen:

  1. Willemke, 10 februari 1826 te Siegerswoude – 10 januari 1897 De Wilp (70 jaar)
  2. Boukje, 30 augustus 1827 te Marum – 1 juli 1896 De Wilp (68 jaar)
  3. Gosse, 31 augustus 1829 te Marum – 22 oktober 1882 (53 jaar)
  4. Arend, 19 december 1831 te Marum – 11 januari 1832 te Marum (3 weken)
  5. Aukje, 26 januari 1833 te Marum – 5 februari 1909 De Wilp (76 jaar)
  6. Arendtje, 4 augustus 1835 te Marum – 8 december 1860 De Wilp (25 jaar)
  7. Arent, 22 februari 1838 te Marum – 16 maart 1917 De Wilp (79 jaar)
  8. Wibigjen, 14 februari 1840 te Marum – 10 januari 1921 te Siegerswoude (80 jaar)
  9. Hans, 12 oktober 1842 te Marum – 24 april 1925 te Hilversum (82 jaar)
  10. Antje, 27 juni 1845 te Marum – 13 december 1853 De Wilp (8 jaar)
  11. Hendrikje, 22 augustus 1851 De Wilp – 24 november 1856 De Wilp (5 jaar)

Jeltje was dus 17-jaar oud toen ze voor de eerste maal moeder werd. Jeltje’s vader Arend Hendriks werd in augustus 1836 voor de negende maal vader, terwijl Jeltje al moeder was van zes!

Zowel de familie Bron als de familie Nonkes zou Friesland uiteindelijk verruilen voor Groningen. Jeltje’s vader had een veenderij, net als Jan’s vader. Het was dus niet verwonderlijk dat ook zoon Jan als vervener / veenboer zijn geld verdiende. Jan’s vader overleed in 1842 en op Zaturdag den 28 Januarij 1860, ’s nademiddags te 3 uren werden zijn huis en schuur, met hof en tuin, drie stukken land met erfpachtsregt verkocht.

Vader Nonkes1860

Het cholera virus was in 1832 voor het eerst in Nederland opgedoken en had aan circa 5.000 mensen het leven gekost. De tweede golf kwam in 1848 en 1849. Speciale cholera ziekenhuizen werden opgericht om verspreiding van de ziekte te voorkomen. De kranten in die jaren geven een grimmig realistisch beeld hoe de ziekte zich over ons land verspreidde. Zo lezen we op 24 november 1848 dat op de 7e november te Amsterdam 193 mensen met Cholera waren besmet en op diezelfde dag 108 mensen aan de ziekte waren overleden. We zien in datzelfde artikel dat ook Marum getroffen werd door de epidemie: sedert onze laatste opgave is in de veenderijen onder de gemeente Marum een meisje van 16 jaren door de Cholera aangetast en daaraan bezweken. Bijna een jaar later, in september 1849, meldde de krant dat er in de stad Groningen tot dan toe 696 mensen aan de Cholera waren bezweken. Marum werd apart genoemd: te Marum zijn in de afgeloopen week weder twee Cholera-zieken bijgekomen, en beide gestorven. De Cholera stond in de volksmond bekend als de kolere en onze verwensing krijg de klere herinnerd dus aan de Cholera epidemieën van de 19e eeuw. Zoals we aan de overlijdensdata van Jeltje en haar gezin kunnen zien, heeft iedereen in het gezin de epidemie overleeft. Maar de zorgen, de angst voor besmetting zullen er gedurende dat lange jaar wel degelijk geweest zijn.

juli 1849

In tegenstelling tot Friesland heeft de provincie Groningen nog weinig aanvullende genealogische gegevens online. Hoewel er dus een kans bestaat dat er nog interessante stukken over Jan, Jeltje en de kinderen bestaan; vooralsnog zijn die alleen in Groningen zelf te vinden. De periode 1850 – 1885 is dan ook in nevelen gehuld en moet ooit nog verder uitgezocht worden. Wel weten we dat Jeltje en haar man rond 1850 Marum verruilden voor De Wilp, een veendorp letterlijk tegen de Friese provinciegrens aan.

Het waren de naburen Jan Sales van Veen en Anne Pijpker die in 1883 moesten meldden dat Jeltje op donderdag 15 maart 1883, des morgens te twee uur in De Wilp was overleden. Jeltje Arends Bron werd 74 jaar oud. Jan zou haar amper zes jaar overleven. Hij overleed op woensdag 23 januari 1889, des morgens te twee uur in De Wilp. Jans Gosses Nonkes werd 85 jaar oud.