Grietje Aukes (1864-1924)

Castle Garden

De vorstperiode was eind december 1863 begonnen en gedurende drie weken zou het ook overdag blijven vriezen. Op dinsdag 12 januari 1864 bijvoorbeeld bleef de dagtemperatuur op -5.1 °C steken. Het was de dag waarop Grietje Aukes werd geboren, des namiddags te een uur te Wilp om precies te zijn. Ze was het eerste kind van Auke Hanses Bron en Wimke Gaukes Veenstra. Na haar zouden er nog acht broertjes en zusjes geboren worden. Het leeftijdsverschil tussen het oudste en het jongste kind in het gezin was groot; zo was Grietje 23 jaar oud toen haar jongste zusje Ida nog geboren werd. Het dorpje De Wilp ligt in de provincie Groningen, vlakbij de grens met Friesland. Hier zou Grietje haar jeugd doorbrengen.

Vlak over de grens lag het dorp Duurswoude (in 1974 werden Wijnjeterp en Duurswoude samengevoegd tot Wijnjewoude), waar Lammert Houtman als wagenmaker werkzaam was. In 1883 werden hij en Grietje verliefd op elkaar. Grietje was toen 19 en Lammert 27 jaar oud. Maar er was een probleem: Lammert had een relatie met de 25-jarige Hendrikje Adriaans Datema. Ze waren nog niet getrouwd, maar hadden een serieuze relatie. Toch, Lammert verbrak de relatie met Hendrikje en ging eind 1883 in ondertrouw met Grietje. In het weekend van 8-9 december 1883 waren Lammert en Grietje uitgenodigd bij familie in Assen. Maar wie er ook kwam; geen Lammert en geen Grietje. Een paar dagen later ontvingen de ouders van de jong-geliefden een brief met daarin de mededeling dat zij inmiddels op weg waren naar New York! De familie was verbijsterd. Niet alleen was er ooit over emigreren gesproken, ze stonden op het punt met elkaar te trouwen! Waarom dan halsoverkop het land verlaten, zonder ook maar iemand daarvan op de hoogte te brengen? Het verhaal was zo bizar, dat zelfs de Leeuwarder Courant er aandacht aan besteedde.

Krant 12 dec 1883

De reden voor het overhaastte vertrek was Hendrikje Datema, de ex-vriendin van Lammert. Zijn bleek namelijk zwanger te zijn van zijn kind. Of Hendrikje hem ermee confronteerde, of dat haar familie dat heeft gedaan, is niet te zeggen. Maar het is aannemelijk dat er druk op Lammert is uitgeoefend om de flirt met Grietje te beëindigen en zijn verantwoordelijkheid te nemen. Lammert en Grietje zagen geen andere uitweg dan het land te verlaten. Hun vertrek was zo onverwachts en zo overhaast, dat ze zelfs verzuimden zich uit te laten schrijven bij de gemeente.

En zo gingen ze op zaterdag 8 december 1883 in Rotterdam aan boord van de SS Maasdam. Naast Lammert en Grietje waren er nog 3  Nederlanders aan boord. De rest van de passagiers kwam uit: Duitsland (91 in totaal), Engeland (20), België (2), Hongarije (2) en Amerika (2). Er waren 122 passagiers aan boord en daarmee was het schip bij lange na niet vol. In totaal konden er namelijk 388 3e-klas passagiers mee. En uiteraard reisden Grietje en Lammert 3e klas. Het gaf hen alle ruimte en alle tijd om na te denken wat ze hadden gedaan en bovenal; wat ze hadden achtergelaten. Op 11 december werd het schip gepraaid (= aangeroepen) door het stoomschip Rialto. Alles wel, liet de krant geruststellend weten. In vrijwel alle verslagen over de emigranten-schepen wordt gesproken over de vele mensen die tijdens de reis zeeziek werden. En wie ooit zeeziek is geweest, weet hoe verschrikkelijk het is. Dat de reis niet zonder gevaren was, blijkt wel uit het feit dat de SS Maasdam het jaar erop tijdens zwaar weer in brand vloog en zonk (alle opvarenden werden gered). De zeereis naar New York duurde 15 dagen en op zondag 23 december 1883 bereikte het schip New York, waar het afmeerde bij het immigratiecentrum Castle Garden.

Passagierslijst – nummers 7 & 8: Lammert & GrietjePassasierslijst SS Maasdam

Castle Garden Immigratie CentrumCastle Garden

De reden waarom Ellis Island in 1892 het nieuwe immigratiecentrum werd, had te maken met de wantoestanden die in Castle Garden aan de orde van de dag waren. Zo was Castle Garden een racistisch broeinest. Immigranten uit Afrika, Azië en zelfs een land als Spanje bijvoorbeeld werden zonder pardon teruggestuurd. Van de naar schatting 8 miljoen immigranten die tussen 1855 en 1891 via Castle Garden het land binnenkwamen, was minder dan 2% gekleurd. The land of the free was alleen voor blanken. Maar ook vrouwen waren het doelwit. Velen van hen werden gedwongen tot seksuele handelingen omdat ze anders het land niet inkwamen. Afpersing en corruptie waren aan de orde van de dag. Wie deze klippen had weten te omzeilen en ook nog eens door de beruchte medische keuring was gekomen, kon Castle Garden op twee manieren verlaten: te voet of per trein. Rondom het gebouw wemelde het van de dieven, oplichters, zwendelaars en prostituees die allemaal loerden op de naïeve immigranten. Er zijn legio verslagen bekend van immigranten die binnen een paar uur tijd al hun geld en bagage verloren en totaal berooid in New York moesten zien te overleven. Het is waar; de ambtenaren van Castle Garden waarschuwden de nieuw aangekomen immigranten voor de gevaren die buiten op de loer lagen. Maar dat was niet uit medemenselijkheid, maar uit eigenbelang. Want door eerst de mensen de stuipen op het lijf te jagen, was het enige alternatief de trein. En diezelfde ambtenaren rekenden dan vervolgens absurd hoge bedragen voor de treinkaartjes. Voor veel immigranten zullen de eerste uren op Amerikaanse bodem dan ook een regelrechte nachtmerrie zijn geweest. Op deze naargeestige plek kwamen Grietje en Lammert het land binnen. En ergens in dit wildvreemde land, waar ze de mensen niet kenden en de taal niet spraken, zouden ze de Kerstdagen van 1883 doorbrengen. Het is niet te zeggen waar ze in die eerste maanden zijn geweest, want zover bekend woonde er geen directe familie van Lammert of Grietje in Amerika. En ook al zou dat het geval zijn geweest; hun vertrek uit Nederland ging zo onverwacht en zo snel, dat er geen tijd was eventuele familieleden van hun komst op te hoogte brengen. Toch is het aannemelijk dat ze naar Michigan zijn gereisd, omdat daar de Nederlandse enclave was.

In Nederland ondertussen beviel Hendrikje Datema in maart 1884 van een zoon. Aangifte van geboorte werd gedaan door de vroedvrouw en de vader van het kind werd niet genoemd. Het betekent dat Hendrikje rond juni 1883 zwanger raakte en dat Lammert pas daarna de relatie heeft verbroken. Wat er vervolgens in Amerika gebeurde is bijna net zo verwarrend als het onverwachte vertrek uit Nederland. Want Lammert keerde in 1884 terug naar Nederland en trouwde begin 1885 met Hendrikje (samen zouden ze 15 kinderen krijgen). Misschien dat hun prille liefde geen stand hield en dat Lammert eieren voor zijn geld koos. Maar dan is vraag waarom Grietje ook niet is teruggekeerd. Haar hele familie woonde nog in Nederland, ze was moederziel alleen in een vreemd land en ook nog eens zonder partner. Tenzij ze in 1884 haar toekomstige echtgenoot heeft ontmoet en de relatie met Lammert heeft verbroken. Toch, het lijkt wat vergezocht. De meest voor de hand liggende reden is dat Lammert wroeging heeft gekregen of onder druk van de familie naar Nederland is teruggekeerd. Wie heeft wie in 1884 verlaten, dat is dus eigenlijk de vraag. Alleen een van de nazaten uit de Bron (c.q. Houtman) familie zou hier nog uitsluitsel over kunnen geven.

Het is een vreemde gedachte dat het Wilde Westen in 1883 nog niet voorbij was. Jesse James was nog maar een jaar daarvoor (1882) doodgeschoten en de even zo beroemde Billy the Kid in 1881. En slechts zes maanden voordat Grietje en Lammert naar Amerika afreisden, was Buffalo Bill gestart met zijn fameuze Wild West Show. Hij trok er mee langs de theaters in Amerika en zou in 1889 zelfs overkomen naar Europa, waar hij onder andere te zien was in Engeland, Frankrijk en Duitsland. De geplande show in Nederland werd wegens tijdgebrek afgezegd.

Buffalo Bill Show

In 1885 emigreerden ook Grietje’s ouders en haar jongere broertjes en zusjes naar Amerika. Het gezin was weer herenigd. Helaas is de census (volkstelling) van 1890 vrijwel volledig verloren gegaan, dus kunnen we niet met zekerheid zeggen waar Grietje (en haar ouders) toen woonden. Wel weten we dat zij Evert van der Ark leerde kennen. Grietje was 22 jaar oud, toen ze op dinsdag 12 oktober 1886 in Montague, Muskegon, Michigan met de 22-jarige Evert in het huwelijk trad. Evert was op zondag 10 mei 1863, des voormiddags ten negen uur te Blija geboren en was het 3e kind (van in de totaal 14 kinderen) van Hendrik Pieters van der Ark en Grietje Johannes Boersma. Naar eigen zeggen was hij in 1881 naar Amerika gekomen, hoogstwaarschijnlijk samen met zijn twee oudere broers. In 1887 zouden zijn ouders en de rest van het gezin naar Amerika emigreren. Evert en Grietje trouwden als Avaert Vanderark en Grutge Bron.

Samen kregen ze de volgende kinderen:

  1. August, 13 september 1887 Michigan – 1 november 1957 (70 jaar)
  2. Margaret, (Maggie) 11 november 1889, Central Lake, Antrim, Michigan – 1973 (84 jaar)
  3. Winnie, 15 september 1890 Michigan – 26 mei 1976 (85 jaar)
  4. Gertrude, (Gertie) 2 april 1893 Michigan – 14 april 1968 (75 jaar)
  5. Henry, 30 maart 1896 Michigan – 16 november 1954 Petoskey, Emmet, Michigan (58 jaar)
  6. Georg, mei 1901 Michigan – 13 september 1901 Antrim Co. Michigan (< 1)

In de census van 1900 komen we Grietje en haar gezin voor het eerst tegen. Ze wonen dan in Central Lake, Antrim, Michigan. Tien jaar later (in 1910) zijn ze verhuisd naar Banks Township, Antrim, Michigan. Volgens een aantal (officieuze) bronnen op het Internet werden hun eerste 5 kinderen geboren in Banks, Michigan. Gezien het feit dat ze daar pas tussen 1900 en 1910 naartoe verhuisd zijn, is het echter waarschijnlijker dat minimaal 5 van de 6 kinderen in Central Lake geboren zijn. Evert werkte als boer en was in het bezit van een eigen boerderij. Volgens de census van 1900-1910 en 1920 sprak het hele gezin Engels en konden alle gezinsleden lezen en schrijven. Naast de gegevens die we uit de census kunnen halen, is er helaas weinig bekend over hun leven in Michigan. In de kranten komt hun naam niet voor, alhoewel we daar nog een slag om de arm moeten houden. Want voor Amerikanen waren de Nederlandse namen regelrechte tong-brekers. Evert vinden we bijvoorbeeld terug als Everett, Evart en Avaert, terwijl de achternaam van der Ark beurtelings als Vanark, Vander Ark en Vanderark geschreven werd. Grietje werd een Margaret, Maggie of Grutge. Het zou dus zo maar kunnen dat er nog andere spellingsvarianten gebruikt werden die nog ontdekt moeten worden. Zoals eerder gezegd was Michigan een Nederlandse enclave, met steden en dorpen als: Vriesland, Holland, Groningen, Noordeloos, Zutphen, Zeeland, Graafschap en Drenthe. Het centrum van al die Nederlandse activiteit lag in de stad Grand Rapids, waar Grietje haar ouders woonden. Er verschenen meerdere Nederlandse kranten, waarin de Nederlandse gemeenschap op de hoogte gehouden werd van het reilen en zeilen van haar mede-landgenoten. De kranten zijn een mix van 90% Nederlands en 10% Engels-Amerikaanse woorden. Maar zoals gezegd: het gezin van der Ark deed blijkbaar geen gekke dingen en bleef uit het nieuws.

Michigan

Evert van der Ark overleed als Evart H. Vanderark, op dinsdag 17 januari 1922 in Banks, Antrim, Michigan. Hij werd 58 jaar oud en werd begraven op de begraafplaats van Ellsworth, Antrim County, Michigan. Grietje zou hem maar kort overleven en overleed op vrijdag 28 maart 1924 in Banks, Antrim, Michigan. Ze werd 60 jaar oud en werd onder de naam Maggie bijgezet in het graf van haar man.

DIGITAL CAMERA