Ydje Jans (1805-1889)

Plaats In De Stamboom
Ouders: Jan Hendriks Deelstra (1774-1850) & Sijtske Jans van der Meer (1777-1840)

Ydje Jans Deelstra werd op zondag 12 april 1805 te Leeuwarden gedoopt. Haar exacte geboortedatum werd nergens genoteerd en is dus voor altijd verloren gegaan. Uit het Rooms Katholieke doopregister weten we alleen dat zij onder Lekkum geboren is. Zij was het tweede kind van vader Jan Hendriks Deelstra en moeder Sijtske Jans van der Meer. Haar broer Johannes was haar in 1802 voorgegaan en na haar zouden er nog vier kinderen geboren worden. En zo groeide ze op met vijf broertjes en zusjes.

geboorte Ydje

Tussen 1795 en 1813 was Nederland bezet door Franse troepen, en dus werd Ydje geboren onder de Franse vlag. Er is nagenoeg niets bekend van het dagelijks leven in De Franse Tijd. De kranten van toen (tweetalig: Frans – Nederlands) waren boven alles een spreekbuis voor de overheid en staan dus vol decreten, proclamaties en dergelijke. Aangevuld met veilingen en verkopen van goederen uit de particuliere sector. Maar ook die geven ons geen inzicht hoe leven van alledag eruit zag. Toen de Fransen in 1813 vertrokken, was Ydje acht jaar oud, dus ze zal zich op latere leeftijd nog net de nadagen van de die tijd hebben kunnen herinneren. Zoals nagenoeg bekend waren het de Fransen die in 1811 de Burgerlijke Stand invoerden. En daarvoor zijn we hen met terugwerkende kracht veel dank verschuldigd. Want vanaf 1811 was het verplicht een geboorte, huwelijk en overlijden te registreren. De tijd dat we alleen een doopdatum konden terugvinden (en vaak zelfs dat niet eens) behoorde tot het verleden. En met de komst van de Burgerlijke Stand kwam tegelijkertijd het invoeren van een achternaam. Het was dus vader Jan Hendriks die op maandag 30 december 1811 de achternaam Deelstra liet noteren. En dat hij heeft navolgende kinderen: Johannes, oud 9 jaren, Ytje, oud 6 jaren, Hendrikus, oud 3 jaren, Antje oud 1 jaar. De eerste zes jaar van Ydje’s leven was het gewoon Ydje Jans geweest, maar vanaf 30 december 1811 was het ineens Ydje Jans Deelstra. Waarbij het patroniem Jans gaandeweg de eeuw vervolgens helemaal zou verdwijnen. Haar vader tekende de akte niet, omdat de comparant verklaarde niet te kunnen schrijven.

1811-Jan-Hendriks

Ydje was 31 jaar oud, toen ze op zondag 26 maart 1837, des middags te twaalf ure te Leeuwarden in het huwelijk trad met de 22-jarige Franciscus Antoon Prins. Franciscus was  bijna tien jaar jonger, want hij had amper zes dagen voor het huwelijk de 22-jarige leeftijd bereikt. Maar er moest wel getrouwd worden, want Ydje was vijf maanden zwanger. Franciscus was op maandag 20 maart 1815, des ’s morgen ten zes uren geboren in wijk K, huisnummer 294 te Leeuwarden geboren. Zijn ouders waren Antoon Prins (koopman van beroep) en moeder Agatha Orie. Merkwaardig genoeg werd de aangifte van Franciscus’ geboorte pas op dinsdag 28 maart 1815 gedaan, dus een volle acht dagen na geboorte. Hij woonde in 1837 te Leeuwarden, terwijl Ydje nog in Lekkum woonachtig was. Franciscus’ vader was inmiddels overleden, maar zijn moeder was bij het huwelijk aanwezig. Net als de vader van de bruid, terwijl de moeder afwezig is gebleven, aldus de trouwakte. Alleen de getuigen ondertekenden de akte, hebbende de Bruidegom, de Bruid, hare vader en den Moeder van den Bruidegom verklaard geen schrijven te hebben geleerd. De getuigen waren:

  • Hette Heins van Dijk, 38 jaar, klerk ter stadssecretary, woonachtig te Leeuwarden, aan den contractanten vreemd
  • Johannes Ernst, 28 jaar, klerk ter stadssecretary, woonachtig te Leeuwarden, aan den contractanten vreemd
  • Jacobus Daekes Smeding, 61 jaar, stadsbode, woonachtig te Leeuwarden, aan den contractanten vreemd
  • Johannes Coenraad Schrijner, 30 jaar, stadsbode, woonachtig te Leeuwarden, aan den contractanten vreemd

Franciscus had zich in 1834 moeten melden bij de Nationale Militie, voor de militaire keuring. Daar was hem ten deel gevallen het Nummer 302 hetwelk, tot heden, niet opgeroepen zijnde, hem tot geenen dienst heeft verpligt. Dankzij de keuring is er wel een kleine beschrijving van hem achtergebleven:

  • Lengte: 1 EL 750 St. (omgerekend  1 meter 75, wat behoorlijk fors was in die tijd)
  • Aangezigt: ovaal
  • Voorhoofd: smal
  • Oogen: ligtbruin
  • Neus: dik
  • Mond: ordinair (= gewoon)
  • Kin: rond
  • Haar: bruin
  • Wenkbraauwen: bruin
  • Merkbare Teekenen: –

Leeuwarden, 31 december. Sedert gisteren is er weder eene aanzienlijke hoeveelheid sneeuw gevallen, die, door den sterken wind opgedreven, hier en daar eene manshoogte heeft bereikt. De aankomst van posten en diligences is daardoor nog meer vertraagd geworden. De Hollandsche avondpost van 5 1/2 uur is eerst hedenochtend te 6 uur gearriveerd zonder kar, daar de weg anders niet te passeren ware geweest. De Hollandsche diligence, die hedenochtend 8 1/2 uur van hier vertrok, is heden namiddag teruggekeerd, daar van de Drie Romers af aan geen doorkomen was te denken. Dezelfde diligence, die hier gisteren avond 6 1/2 uur had moeten arriveren, moet ergens geheel vast zitten, doch waar is onbekend. 

Winter

Ydje en haar man Franciscus kregen samen de volgende kinderen:

  1. Aagje (Agatha), 20 juli 1837 te Lekkum – onbekend (x 8-1-1873 met Adam Krijgsman, die op 07-09-1926 te Apeldoorn overleed)
  2. Johannes, 18 april 1840 te Leeuwarden – 1 maart 1918 te Grijpskerk (77 jaar)

Tussen 1834 en grofweg 1840 was Franciscus opperman van beroep. En een opperman was degene die het materiaal, de stenen, voor de metselaar aandroeg. Ook wel upperman genoemd. Het werk stond laag in aanzien en werd slecht betaald. Geen wonder dus dat zowel Franciscus als Ydje onvermogend waren de kosten van de diverse aktes, die benodigd waren voor het huwelijk, zelf te betalen. Direct na het huwelijk verhuisde Ydje van Lekkum naar Leeuwarden. Waar ze toen precies woonden, is nog niet bekend. Wat we wel weten is dat het gezin in juni 1847 verhuisde naar Wijk 34, huisnummer 339. Deze verhuizing werd mogelijk gemaakt door de armvoogd te Leeuwarden. Lang zouden ze er niet wonen, want in 1849 treffen we ze in wijk F, huisnummer 303. Dat is tegenwoordig de Bagijnestraat (paralel aan de Grote Kerkstraat, tussen de Oldehove en de Nieuwestad in). Het gezin woonde hier minimaal tot 1859. Langzaam maar zeker klauterde Franciscus (Frans, zoals hij in verschillende documenten genoteerd staat) zich omhoog op de maatschappelijke ladder. Zo was hij in 1863 koopman van beroep. Toch was het te laat of niet voldoende, want het waren Johannes Voorst, vader in het Stadsburger ziekenhuis en Hendrik Meinderts, zieken oppasser, die in mei 1868 lieten noteren dat Franciscus was overleden. Hij stierf op woensdag, den dertienden der maand Mei dezes jaars, des avonds te zeven ure. Het Stadsburger Ziekenhuis stond vlak naast de Blokhuispoort gevangenis en was vooral bestemd voor de armen. Franciscus Antoon Prins werd 54 jaar oud.

Ziekenhuis

Ydje overleefde haar man ruim twintig jaar. Ze overleed tenslotte op donderdag 19 september 1889, des voormiddags ten elf ure te Leeuwarden. Ydje Jans Deelstra werd 84 jaar oud. En niet 74 jaar, zoals in de overlijdensakte werd opgenomen.